PORTRET z HISTORIĄ Tamara de Lempicka

Tamara Łempicka, za granicą znana jako Tamara de Lempicka (ur. 16 czerwca 1894 w Moskwie lub Warszawie, zm. 18 marca 1980 w Cuernavace) – polska malarka, jedna z najbardziej rozpoznawalnych przedstawicielek stylu art déco w malarstwie.

Rodzicami Tamary Łempickiej byli Benno Wilhelm Hurwitz (Gurwitz) (ur. ok. 1854) oraz Malwina Gabriela z domu Dekler (ur. ok. 1868). Oboje pochodzili z rodzin żydowskich, jednak w 1891 roku przeszli na kalwinizm (Kościół ewangelicko-reformowany). Benno Hurwitz, urodzony w Lipawie (na terenie dzisiejszej Łotwy), był kupcem i synem Mojżesza Hurwitza oraz Róży Blumberg. Malwina, córka Bernarda Deklera (1841- 6 czerwca 1907) i Klementyny Baumann (ok. 1853 – 16 listopada 1910), miała 23 lata w chwili konwersji w 1891 roku. Dziadek Bernard Dekler prowadził w Warszawie firmę przez 45 lat, mieszkał na ulicy Leszno 28. Rodzice Malwiny (Bernard i Klementyna) zawarli ślub w Warszawie w 1868 roku. Bratem matki Tamary był Zygmunt Dekler (zm. 1919), lotnik Według Kalendarium Malwina i Benno wzięli ślub w 1882 roku i zmienili nazwiska stając się Marią Górską i Borysem Górskim.

Małżeństwo Hurwitzów początkowo mieszkało w Warszawie, jednak pod koniec lat 90. XIX wieku przenieśli się do Moskwy. Ich pierwsza próba osiedlenia się tam w 1890 roku została odrzucona przez władze rosyjskie z powodu wyznania mojżeszowego. Dopiero po zmianie religii Benno uzyskał w 1891 roku czasowe, a w 1893 roku bezterminowe prawo wjazdu i pobytu w Moskwie. Z późniejszych dokumentów wynika, że Benno Wilhelm w 1915 roku ponownie zmienił wyznanie – tym razem na prawosławie – i przyjął imię Borys. W 1916 roku jego syn Stanisław również przeszedł na prawosławie, przyjmując imię Siergiej Borysowicz. Oboje zostali ochrzczeni w moskiewskim kościele prawosławnym.

W tym czasie Benno prowadził w Moskwie sklep galanteryjny. Z kolei Malwina (Gurwitz) została ujęta w spisie mieszkańców Warszawy z 1908 roku jako właścicielka nieruchomości przy ulicy Żurawiej 1. Tamara Rosa (późniejsza Tamara Łempicka) przyszła na świat 16 czerwca 1894 roku, prawdopodobnie w Moskwie, choć miejsce jej urodzenia nie zostało jednoznacznie potwierdzone. Tamara Łempicka miała dwoje rodzeństwa. Jej starszy brat, Stanisław Juliusz, urodził się 25 kwietnia 1892 roku w Warszawie. Najmłodsza z rodzeństwa, Adrianna Górska, urodziła się 31 sierpnia 1895 roku (zm. 1969). Wszystkie troje dzieci zostały ochrzczone 2 listopada 1897 roku w ewangelicko-reformowanym kościele św. Piotra i Pawła w Moskwie przez pastora Georga Pavlovicha Bruschweilera.

Gdy miała zaledwie kilka lat ojciec porzucił rodzinę i być może popełnił samobójstwo. Tamara wychowywana była w Warszawie, przez matkę i dziadków, Bernarda i Klementynę Deklerów. Być może byli zaprzyjaźnieni z Ignacym Janem Paderewskim i Arturem Rubinsteinem, ale jest to negowane w opracowaniu Sosnowskiej. Rodzinny grobowiec Deklerów znajduje się na cmentarzu żydowskim przy ul. Okopowej w Warszawie.

Od 1907 zaczęła symulować problemy zdrowotne i szantażem wymuszała coroczne wakacje we Włoszech oraz przeniesienie do szkoły w Lozannie. W trakcie owych wakacji, na które jeździła z babcią, zapoznała się ze sztuką renesansowych mistrzów, których obrazy oglądała we Florencji, Rzymie i Wenecji. Wpływ tych dzieł jest widoczny w dwóch pierwszych okresach twórczości Łempickiej. Przejawia się on w używanych przez nią czystych kolorach, dokładnym rysunku oraz draperiach i cieniach. W.g. Kalendarium w 1908 roku Tamara zwiedzała w towarzystwie babki Florencję, Rzym, Neapol, Wenecję i Mediolan. W 1911 przeniosła się do Petersburga, znajdując lokum u krewnych Stefy i Maurycego Stiferów, gdzie poznawała z bliska życie carskiej i polskiej arystokracji.

Tamara Łempicka poślubiła Tadeusza Łempickiego 30 grudnia 1915 roku w kościele św. Jana Chrzciciela w Carskim Siole (obecnie część Petersburga). Dokument poświadczający zawarcie związku małżeńskiego został sporządzony wcześniej, 24 grudnia 1915 roku, w kościele św. Stanisława w Petersburgu (akt nr 7843). Świadkami ceremonii byli Maurycy Stifter – wuj Tamary (mąż siostry jej matki Stefanii z domu Dekler) oraz Jury Stifter – jej kuzyn, syn Maurycego i Stefanii. W akcie ślubu podano, że Tamara miała wówczas 21 lat, co potwierdza datę jej urodzenia jako 16 czerwca 1894 roku. Tadeusz Łempicki, był synem bratanicy Cypriana Kamila Norwida. 16 września 1916 urodziła córkę, Marie-Christine Łempicką, w późniejszych latach znaną jako Kizette de Lempicka-Foxhall. Było to jedyne dziecko Tamary z Tadeuszem Łempickim.

W związku z rewolucją bolszewicką Tamara i Tadeusz Łempiccy złożyli 21 października 1918 roku w Komisariacie Spraw Wewnętrznych w Piotrogrodzie wspólne oświadczenie o rezygnacji z obywatelstwa rosyjskiego, podkreślając, że są obywatelami polskimi. Tamara wystąpiła w dokumencie jako Tamara Borisowna Łempicka, co świadczy o przyjęciu patronimicznej formy imienia ojca po jego konwersji na prawosławie. Na podstawie tego dokumentu oboje utracili obywatelstwo rosyjskie i uzyskali nowe dokumenty podróży. Po wyjeździe z Rosji przebywali przez około sześć miesięcy w Warszawie, gdzie załatwiali formalności związane z polskim obywatelstwem. Następnie 1 maja 1919 roku wyjechali do Kopenhagi i zamieszkali pod adresem Bredgade Str. 51, apt. 1. Danię opuścili prawdopodobnie 1 listopada 1919 roku. Po opuszczeniu Danii Łempiccy udali się do Paryża. W innych opisach, opartych na przekazie malarki, Tadeusz Łempicki został aresztowany przez bolszewików. Aby uwolnić męża, Łempicka uzyskała pomoc szwedzkiego konsula, który w zamian za spędzenie z nim nocy pomógł jej uciec z Rosji. W tym scenariuszu małżonkowie spotkali się ponownie w Kopenhadze.

Trudna sytuacja materialna w Paryżu spowodowała, że Tamara Łempicka zaczęła malować w celach zarobkowych. Pomimo twierdzeń Tamary Łempickiej, iż w kwestii warsztatu jest samoukiem, ćwiczyła malarstwo w Académie Ranson pod kierunkiem Maurice’a Denisa, a przez krótki okres uczęszczała do pracowni kubistycznego malarza André Lhote′a w Académie de la Grande Chaumiére.

Pierwszy raz jej prace zostały wystawione w 1922 przez Salon d′Automne dzięki siostrze artystki, Adriannie, która zasiadała w komisji dopuszczającej obrazy na wystawę. W okresie 1922-1925 podpisywała swoje obrazy Lempitzky. W 1925 roku odbyła się pierwsza indywidualna wystawa obrazów artystki w galerii La Bottega di Poesia w Mediolanie.

W 1927 roku poznała doktora Pierre’a Boucarda. Malowała portrety jego i jego rodziny. Malarstwo Łempickiej spotkało się z pozytywnym odbiorem, a ona sama przybrała nazwisko Tamara de Lempicka, chcąc w ten sposób podkreślić swe arystokratyczne pochodzenie. W 1928 roku Muzeum Sztuk Pięknych w Nantes kupiło jej obraz „Kizette w różowej sukience”. Był to pierwszy jej obraz sprzedany do instytucji publicznej.

W dekadzie lat 20. XX wieku Łempicka prowadziła swobodny styl życia, była znana ze skandali obyczajowych, zażywania narkotyków, licznych romansów z osobami obu płci (była biseksualna). Romanse z francuskimi kobietami lekkich obyczajów przełożyły się na treść jej odważnych aktów kobiecych, m.in. Pięknej Rafaeli (1925), do której pozowały właśnie prostytutki. W 1927 roku Tadeusz Łempicki wystąpił o rozwód, powrócił do Warszawy i ożenił się w kościele ewangelicko-reformowanym w Łodzi z Ireną Spiess, bratanicą Stefana Spiessa.

W 1929 roku kupiła mieszkanie na rue Mechain, które pomagała jej urządzać jej siostra Adrianna Górska. Wnętrze było dwupoziomowe, utrzymane w szarym kolorze z chromowanymi poręczami i z barem. Pojechała też do Stanów Zjednoczonych. Ten wyjazd był sfinansowany przez Rufusa Busha. W 1931 dołączyła do Société des femmes artistes modernes, francuskiej grupy artystycznej.

Kilka lat po rozwodzie artystka zaczęła chorować na depresję. Leczyła się na depresję w Szwajcarii. W 1933 roku wyszła ponownie za mąż, za dziedzica austriackiego imperium browarniczego, barona Raoula Kuffnera.

Okres do 1939 roku jest to najbardziej kojarzony z Tamarą Łempicką okres twórczości – wyidealizowane portrety i akty o lekko kubicznych formach i nasyconych barwach. Z tego okresu też pochodzi jej autoportret Tamara w zielonym Bugatti, przeznaczony na okładkę czasopisma „Die Dame” i uznawany za jeden z jej najbardziej charakterystycznych obrazów art déco.

W 1938, ze względu na nazistowskie prześladowania Żydów, Kuffner sprzedał swój majątek i wyjechał wraz z Łempicką do Beverly Hills w Kalifornii. W Kalifornii artystka okresowo wzbudziła ponowne zainteresowanie krytyków, jednak z czasem jej styl uznawano za przestarzały, a Łempicka zyskała przydomek „baronowej z pędzlem”. W 1943 przeprowadzili się do Nowego Jorku, gdzie malarka kontynuowała twórczość artystyczną w swoim charakterystycznym stylu. Malowała m.in. obrazy poświęcone ofiarom II wojny światowej: Ucieczkę (gdzieś w Europie) i Uchodźców. W tym czasie podejmowała liczne eksperymenty, m.in. z abstrakcją geometryczną i surrealizmem, lecz nie uchroniło jej to przed dezaprobatą środowiska artystycznego. Wstrzymała malowanie na dekadę; w latach 50. wyznacznikiem trzeciego etapu jej malarstwa stała się szpachla, narzędzie niewykorzystywane w sztuce przed impresjonizmem. Łempicka zaczęła tworzyć monochromatyczne obrazy w beżowych lub brązowych odcieniach.

Baron Kuffner zmarł w 1961. Wówczas Łempicka przeniosła się do Houston w Teksasie, żeby być bliżej swej córki. Została zapomniana jako artystka, a swoją karierę uznawała za skończoną. W 1978 przeniosła się do Cuernavaca w Meksyku. Zmarła tam podczas snu 18 marca 1980. Zgodnie z życzeniem malarki jej ciało zostało skremowane, a prochy rozrzucone z helikoptera nad wulkanem Popocatepetl.

W 2018 r. jej obraz La Musicienne został sprzedany na aukcji w Nowym Jorku za ponad 9 mln $, stając się najwyżej wylicytowanym obrazem polskiego artysty w historii. Rekord ten został pobity w 2019 r. Obraz pt. La tunique rose sprzedano za 13,3 mln $ (52 mln zł). Kolejny rekord został pobity w 2020 r. Obraz Portrait de Marjorie Ferry został sprzedany za 16,28 mln £ (82 mln zł).

W 2022 roku Muzeum Narodowe w Lublinie zorganizowało wystawę jej prac pt. „Kobieta w podróży”. Od 2022 do 2023 w Muzeum Narodowym w Krakowie zorganizowano wystawę dzieł malarki pt. „Łempicka”.

„…Niestety nie miałem możliwości osobiście poznać Tamary de Łępickiej (zmarła w 1980 r.), ale udało mi się poznać, porozmawiać i sfotografować jej prawnuczkę Marise de Lempicką, która m.in. mówiła – „…W głębi serca Tamara czuła się Polką, wspominała swój dom w Warszawie. Kochała Polskę, ale została obywatelką świata. Ona i jej córka mówiły po polsku i francusku. Pamiętam, że jako mała dziewczynka czasami spałam z babcią w jej łóżku, kiedy odwiedzaliśmy ją w Houston lub Meksyku. Przez sen mówiła po polsku…”.

„…Jednym z moich ulubionych - obrazów Tamary de Łępickiej jest "Autoportret" znany także jako "Tamara w zielonym bugatti" z 1929 r. Został nazwany ikonicznym przez to, jak pokazuję kobietę - jest niezależna, wyzwolona, trzyma w garści swoje życie, spogląda - trochę przekornie, ale i z ufnością - w przyszłość. Ludzie mówią mi, że wyglądam jak bohaterka portretu... Tamara i ja mamy podobne oczy.

Ciekawe jest też to, jak powstał ten obraz! Tamara całkowicie przez przypadek spotkała w Monte Carlo w 1925 r. dyrektora słynnego niemieckiego renomowanego magazynu o modzie, "Die Dame". Widział, jak parkowała swój samochód przed sklepem Chanel – było to małe żółte renault. Miała na sobie żółty sweter, czarną ołówkową spódnicę i czapkę. Jak mówiła Tamara: "wyglądałam jak samochód, a samochód jak ja!". Nie było złudzeń – to była jedność, jakkolwiek to brzmi. Kiedy naczelny zdał sobie sprawę, że to Tamara de Lempicka, znana malarka i baronowa portretu, poprosił ją o namalowanie autoportretu w samochodzie na okładkę jego magazynu. To była jej pierwsza z wielu dla "Die Dame"…” – Marisa de Łempicki.

„…W Polsce znajduje się kilkanaście jej obrazów. Można je oglądać w kolekcji muzeum Villa la Fleur w Konstancinie-Jeziornie Marka Roeflera - https://www.czczaplinski.com/post/portret-z-historią-marek-roefler oraz w zbiorach Muzeum Mazowieckiego w Płocku. Jej obrazy są do dzisiaj sprzedawane przez największe światowe galerie za rekordowe kwoty. W 2022 roku Muzeum Narodowe w Lublinie zorganizowało wystawę jej prac "Kobieta w podróży". Od 2022 r. do 2023 r. w Muzeum Narodowym w Krakowie zorganizowano wystawę dzieł malarki pt. "Łempicka".

Do 2021 roku pozostawała drugą najdroższą malarką na świecie. Kiedy obraz Fridy Kahlo sprzedano za niemal 35 milionów dolarów, Tamara spadła na trzecie miejsce. Na ten moment pierwsza w zestawieniu jest Georgia O’Keeffe (44 miliony), potem Frida (35 milionów) i Tamara (ponad 21 milionów dolarów)…” – Czesław Czapliński.

PORTRAIT with HISTORY Tamara de Lempicka

Tamara Łempicka, known internationally as Tamara de Lempicka (born June 16, 1894, in Moscow or Warsaw; died March 18, 1980, in Cuernavaca), was a Polish painter and one of the most recognizable representatives of the Art Deco style in painting.

Tamara Łempicka’s parents were Benno Wilhelm Hurwitz (Gurwitz) (born c. 1854) and Malwina Gabriela, née Dekler (born c. 1868). Both came from Jewish families, but in 1891 they converted to Calvinism (the Reformed Evangelical Church). Benno Hurwitz, born in Lipawa (present-day Latvia), was a merchant and the son of Moses Hurwitz and Rosa Blumberg. Malwina, daughter of Bernard Dekler (1841 – June 6, 1907) and Klementyna Baumann (c. 1853 – November 16, 1910), was 23 at the time of the conversion. Her grandfather Bernard ran a business in Warsaw for 45 years and lived at 28 Leszno Street. Malwina’s parents married in Warsaw in 1868. Her brother, Zygmunt Dekler (d. 1919), was an aviator. According to the chronology, Malwina and Benno married in 1882 and changed their names to Maria Górska and Borys Górski.

The Hurwitz family initially lived in Warsaw, but in the late 1890s they moved to Moscow. Their first attempt to settle there in 1890 was rejected by Russian authorities due to their Jewish faith. Only after changing religion did Benno obtain temporary residence in 1891 and permanent rights in 1893. Later documents indicate that in 1915 he converted again—this time to Orthodoxy—and took the name Borys. In 1916 his son Stanisław also converted, becoming Sergei Borisovich. Both were baptized in a Moscow Orthodox church.

At that time Benno ran a haberdashery shop in Moscow. Malwina (Gurwitz) appeared in the 1908 Warsaw residents’ register as the owner of a property at 1 Żurawia Street. Tamara Rosa (later Tamara Łempicka) was born on June 16, 1894, probably in Moscow, although this has not been definitively confirmed. She had two siblings: her older brother Stanisław Juliusz (born April 25, 1892, in Warsaw) and her younger sister Adrianna Górska (born August 31, 1895; died 1969). All three were baptized on November 2, 1897, in the Reformed Church of St. Peter and Paul in Moscow.

When she was just a few years old, her father abandoned the family and may have committed suicide. Tamara was raised in Warsaw by her mother and grandparents, Bernard and Klementyna Dekler. There are claims—disputed by some scholars—that the family knew Ignacy Jan Paderewski and Artur Rubinstein. The Dekler family tomb is located at the Jewish Cemetery on Okopowa Street in Warsaw.

From 1907 she began feigning health problems and used blackmail to secure annual vacations in Italy and a transfer to a school in Lausanne. During these trips with her grandmother, she encountered Renaissance masters in Florence, Rome, and Venice. Their influence is visible in her early work—through pure colors, precise drawing, and attention to drapery and shadows. In 1908 she visited Florence, Rome, Naples, Venice, and Milan.

In 1911 she moved to St. Petersburg, staying with relatives Stefa and Maurycy Stifer, where she became familiar with the life of the Russian and Polish aristocracy.

Tamara Łempicka married Tadeusz Łempicki on December 30, 1915, in the Church of St. John the Baptist in Tsarskoye Selo. The marriage document had been prepared earlier, on December 24, 1915, in St. Stanislaus Church in St. Petersburg. Witnesses included her uncle Maurycy Stifter and cousin Jury Stifter. The record states she was 21, confirming her birth date. Tadeusz Łempicki was related to Cyprian Kamil Norwid. On September 16, 1916, she gave birth to their daughter, Marie-Christine (later known as Kizette de Lempicka-Foxhall), her only child.

During the Bolshevik Revolution, on October 21, 1918, the couple renounced Russian citizenship, declaring themselves Polish citizens. Tamara appeared in documents as Tamara Borisovna Łempicka, reflecting her father’s Orthodox name. After leaving Russia, they stayed about six months in Warsaw before moving to Copenhagen in May 1919, and later to Paris.

Another version of events—based on the artist’s own account—claims that Tadeusz was arrested by the Bolsheviks and that Tamara secured his release with the help of a Swedish consul, in exchange for spending a night with him.

In Paris, financial hardship led her to begin painting professionally. Although she claimed to be self-taught, she studied at Académie Ranson under Maurice Denis and briefly with cubist painter André Lhote.

Her works were first exhibited in 1922 at the Salon d’Automne, thanks to her sister Adrianna. Between 1922–1925 she signed her works “Lempitzky.” In 1925 she held her first solo exhibition in Milan.

In 1927 she met Dr. Pierre Boucard and painted portraits of him and his family. Her work gained recognition, and she adopted the name Tamara de Lempicka to emphasize aristocratic associations.

In 1928 the Museum of Fine Arts in Nantes purchased her painting Kizette in a Pink Dress, her first work acquired by a public institution.

In the 1920s she lived a flamboyant lifestyle, known for scandals, drug use, and numerous relationships with both men and women. Her affairs with French courtesans inspired her bold female nudes, such as La Belle Rafaëla (1925). In 1927 Tadeusz filed for divorce and remarried in Poland.

In 1929 she bought an apartment on rue Méchain in Paris, designed with help from her sister. She also traveled to the United States, financed by Rufus Bush. In 1931 she joined the Société des femmes artistes modernes.

A few years after her divorce she suffered from depression and underwent treatment in Switzerland. In 1933 she remarried, this time to Baron Raoul Kuffner, heir to an Austrian brewing empire.

The period until 1939 is her most iconic: idealized portraits and nudes with slightly cubist forms and rich colors. From this time comes her famous self-portrait Tamara in a Green Bugatti, created for the magazine Die Dame.

In 1938, due to Nazi persecution of Jews, Kuffner sold his estate and moved with her to Beverly Hills, California. Although she initially regained attention, her style later came to be seen as outdated, earning her the nickname “the baroness with a brush.” In 1943 they moved to New York, where she continued painting, including works about World War II such as Escape and Refugees. She experimented with abstraction and surrealism but faced criticism and eventually stopped painting for a decade. In the 1950s she began using a palette knife and created monochromatic works in beige and brown tones.

Baron Kuffner died in 1961. Łempicka moved to Houston to be closer to her daughter. Largely forgotten, she considered her career over. In 1978 she moved to Cuernavaca, Mexico, where she died in her sleep on March 18, 1980. According to her wishes, her ashes were scattered over the Popocatépetl volcano.

In 2018 her painting La Musicienne sold at auction in New York for over $9 million, becoming the most expensive work by a Polish artist at the time. This record was surpassed in 2019 (La tunique rose sold for $13.3 million) and again in 2020 (Portrait de Marjorie Ferry sold for £16.28 million).

In 2022 the National Museum in Lublin organized an exhibition of her works titled A Woman on a Journey. From 2022 to 2023, the National Museum in Kraków presented an exhibition titled Łempicka.

“…Unfortunately, I did not have the opportunity to meet Tamara de Lempicka in person (she died in 1980), but I did meet, speak with, and photograph her great-granddaughter, Marisa de Lempicka, who said: ‘Deep down, Tamara felt Polish; she remembered her home in Warsaw. She loved Poland but became a citizen of the world. She and her daughter spoke Polish and French. As a little girl, I sometimes slept in her bed when visiting her in Houston or Mexico. In her sleep, she spoke Polish.

One of my favorite paintings by Tamara de Lempicka is the “Self-Portrait” (also known as “Tamara in a Green Bugatti,” 1929). It has been called iconic because of how it portrays a woman—independent, liberated, in control of her life, looking toward the future with both defiance and confidence. People tell me I resemble the figure in the portrait… Tamara and I have similar eyes.

It is also interesting how the painting was created. In 1925 in Monte Carlo, Tamara happened to meet the editor of the famous German fashion magazine “Die Dame.” He saw her parking her car—a small yellow Renault—outside a Chanel shop. She wore a yellow sweater, a black pencil skirt, and a cap. As she said: “I looked like the car, and the car looked like me!” There was no doubt—it was unity, however that may sound. When he realized who she was, he asked her to paint a self-portrait in a car for the magazine cover. It was the first of many for Die Dame…” – Marisa de Łempicki.

“…Several of her paintings are in Poland today, including in the Villa la Fleur Marka Roeflera collection in Konstancin-Jeziorna - https://www.czczaplinski.com/post/portret-z-historią-marek-roefler   and the Masovian Museum in Płock. Her works continue to be sold by major galleries for record prices. Until 2021, she remained the second most expensive female painter in the world. After a Frida Kahlo painting sold for nearly $35 million, Tamara dropped to third place. Currently, Georgia O'Keeffe ranks first, followed by Kahlo and then Tamara…” — Czesław Czapliński.