PORTRET z HISTORIĄ Salman Rushdie

Ahmed Salman Rushdie (ur. 19 czerwca 1947 w Bombaju, arab.:أحمد سلمان رشدی, hindi: अहमद सलमान रश्दी) – brytyjski pisarz i eseista pochodzenia indyjskiego, specjalizujący się w tematach związanych z subkontynentem indyjskim i relacjami świata zachodniego ze wschodem. Zdobywca Nagrody Bookera za książkę pt. Dzieci północy. Jego twórczość charakteryzuje się realizmem magicznym.

  Pochodzi z rodziny o tradycjach muzułmańskich. Jest synem fabrykanta wyrobów włókienniczych Anisa Rushdiego, który zmienił poprzednie nazwisko rodowe na Rushdie na cześć arabskiego uczonego Awerroesa. Rushdie dorastał w Bombaju, w wieku 13 lat przeniósł się do Anglii, by podjąć naukę w Rugby School, studiował historię na Uniwersytecie Cambridge. Zaczynał od pisania utworów science-fiction i esejów. Debiutował książką Grimus, która początkowo nie odniosła sukcesu. Dopiero jego druga powieść, Dzieci północy, przyniosła mu sławę. Jego najsłynniejszą książką jest czwarta z kolei, pt. Szatańskie wersety, w budowie wzorowana po części na powieści Bułhakowa Mistrz i Małgorzata. Książka podejmująca problematykę początków islamu, spotkała się z niezwykłą wrogością w krajach muzułmańskich. Rushdie został wyklęty przez wyznawców tej religii, a jego książki płonęły na stosach. Po oficjalnym obłożeniu go przez ajatollaha Chomejniego fatwą, nakazującą każdemu wiernemu muzułmaninowi zabicie pisarza, musiał żyć w ukryciu pod stałą ochroną policji. Okres ten w swoim życiu opisał w książce pt. Joseph Anton Autobiografia. W latach 2004–2006 pełnił funkcję prezesa amerykańskiego PEN Center.

Prozaik został odznaczony francuskim Orderem Sztuki i Literatury w styczniu 1999 roku. W czerwcu 2007 brytyjska królowa Elżbieta II nadała Rushdiemu szlachectwo za zasługi na rzecz literatury, wywołując oburzenie w świecie islamu. Dziennik The Times w 2008 roku ogłosił go trzynastym z pięćdziesięciu najwybitniejszych pisarzy brytyjskich doby powojennej.

Od 2000 roku mieszka w Stanach Zjednoczonych, gdzie wykłada na metodystycznym Uniwersytecie Emory. Został także członkiem Amerykańskiej Akademii Sztuki i Literatury. Salman Rushdie ma dwóch synów – Zafara i Milana, był czterokrotnie żonaty. Ostatnią jego żoną była indyjska modelka i aktorka Padma Lakshmi.

12 sierpnia 2022 roku Rushdie został zaatakowany przez nożownika. W próbie zamachu stracił oko; po ataku opublikował książkę Nóż: Medytacje po próbie zabójstwa, która opisuje jego doświadczenia i przemyślenia przed, podczas i w następstwie napaści.

Salman Rushdie urodził się w świeckiej rodzinie Kaszmirczyków o muzułmańskich korzeniach w Bombaju. Dorastał jako jedyne dziecko absolwenta wydziału prawa Uniwersytetu w Cambridge, a później przedsiębiorcy Anisa Ahmeda Rushdiego, oraz nauczycielki, Neginy Bhatt. W 2012 roku pisarz wyznał w swoim dzienniku, iż jego ojciec przyjął nazwisko Rushdie na cześć Awerroesa (Ibn Rushda). Kształcił się w Cathedral and John Connon School[w innych językach] w Mumbaju, Rugby School oraz King’s College, University of Cambridge, gdzie studiował historię. 

Pierwszym zajęciem Rushdiego było tworzenie tekstów dla agencji reklamowej Ogilvy & Mather[w innych językach], gdzie wymyślił neologizm „irresistibubble” (w wolnym tłumaczeniu bąbelki nie do odparcia) dla czekolady Areo. Następnie przeniósł się do Ayer Barker, w której stworzył hasło „Naughty but Nice” (Niegrzeczny, ale przyjemny) dla ciastek z kremem, napisał tu również znany slogan „That’ll do nicely” reklamujący korporację American Express. W czasie pracy dla Ogilvy & Mather, zanim jeszcze regularnie zajął się tworzeniem powieści, napisał książkę Dzieci Północy. John Hegarty z Bartle Bogle Hegarty[w innych językach] krytykuje Rushdiego za niezbyt częste przywoływanie przez pisarza jego epizodu pracy w charakterze copywritera, dodając zarazem, iż „niewątpliwie pisał tragiczne reklamy”.

  Jego pierwsza powieść, Grimus, po części fantastycznonaukowa, została generalnie zignorowana przez czytelników i krytykę. Z kolei następna, Dzieci północy, wyniosła autora na literacki piedestał. Książka zdobyła w 1981 roku Nagrodę Bookera, a w 1993 i 2008 roku nominowana była do najlepszej powieści wyróżnionej Nagrodą Bookera w ciągu ostatnich, odpowiednio, 25 oraz 40 lat. W Dzieciach północy Rushdie opowiada historię życia posiadającego specjalne moce dziecka, urodzonego z wybiciem północy w dniu proklamowania przez Indie niepodległości. Bohater powieści posiada łączność z innymi dziećmi narodzonymi na początku nowej i burzliwej ery historii subkontynentu indyjskiego, a zarazem pojawienia się na nim nowoczesnego państwa. Główny bohater, Saleem Sinai, przez interpretatorów porównywany bywa do Rushdiego. Jednakże autor odżegnuje się od wątków autobiograficznych w książce, argumentuje: „Ludzie zakładają, że skoro pewne szczegóły postaci pochodzą z własnego doświadczenia, to musisz to być ty. W tym sensie nigdy nie czułem, że tworzę wątek autobiograficzny”. Po Dzieciach Północy w 1983 roku Rushdie napisał powieść Wstyd. Przedstawia w niej polityczne zawirowania w Pakistanie, wzorując jej bohaterów na autentycznych postaciach Zulfikar Ali Bhutto oraz generała Muhammada Zia ul-Haqa. Wstyd wygrał francuski Prix du Meilleur Livre Étranger (w kategorii Najlepsza Książka Zagraniczna) i otarł się o zdobycie Nagrody Bookera. Obie te powieści literatury postkolonialnej charakteryzują się stylistyką realizmu magicznego oraz ukazują, iż z perspektywy imigranta Rushdie jawi się jako bardzo świadomy członek indyjskiej diaspory. 

Rushdie napisał w 1987 roku dokument o Nikaragui, zatytułowany „Uśmiech Jaguara” (oryg. The Jaguar Smile). Książka skupia się na polityce i bazuje na własnych badaniach i doświadczeniach autora na scenie politycznych eksperymentów sandinistów. 

Jego najbardziej kontrowersyjną powieść, zatytułowaną Szatańskie wersety wydano w 1988 roku. Rushdie tworzył również wiele krótkich tekstów, które opublikowano w 1994 roku w formie zbioru zatytułowanego Wschód Zachód. Ostatnie Westchnienie Maura, dzieje rodu przypadające na ponad 100 lat historii Indii, zostało wydane w 1995 roku. Ziemia pod jej stopami z 1999 roku prezentuje alternatywną historię współczesnej muzyki rockowej. Na podstawie jednego z wielu umieszczonych w książce tekstów piosenek, grupa U2 nagrała utwór o tym samym tytule, w teledysku do którego wystąpił sam pisarz, wymieniony również jako autor jego tekstu. W 1990 roku ukazała się także powieść dla dzieci Harun i morze opowieści.  

Rushdie cieszył się pasmem sukcesów komercyjnych oraz uznaniem wśród krytyków literackich. Za powieść z 2005 roku pt. Śalimar klaun otrzymał w Indiach prestiżową nagrodę Hutch Crossword Book Award[w innych językach], a w Wielkiej Brytanii tytuł wprowadzony został do finału Whitbread Book Awards. Książka była również nominowana do International IMPAC Dublin Literary Award w roku 2007. 

W 2002 roku w zbiorze esejów Step Across This Line, pisarz wyznaje swój podziw m.in. dla włoskiego pisarza Italo Calvino oraz Amerykanina Thomasa Pynchona. Do autorów mających wpływ na jego twórczość zalicza Jamesa Joycea, Güntera Grassa, Jorge Luisa Borgesa, Michaiła Bułhakowa oraz Lewisa Carrolla. Salman Rushdie przyjaźnił się także z Angelą Carter, którą pochwalił w przedmowie do jej książki Burning Your Boats. 

W listopadzie 2010 roku wydano powieść Luka i ogień życia. W tym samym roku zapowiedział również, iż pracuje nad autobiografią, zatytułowaną Joseph Anton Autobiografia, która ukazała się we wrześniu 2012 roku. 

Kiedy w 2012 roku Salman Rushdie wydał krótkie opowiadanie pt. „Na południu”, stał się jednym z pierwszych znanych autorów współpracującym z Booktrack (firmą, która synchronizuje elektroniczne wydania książek ze spersonalizowanymi ścieżkami dźwiękowymi). 

W 2015 roku ukazała się jego nowa powieść, Dwa lata, osiem miesięcy i dwadzieścia osiem nocy, reinterpretacja Baśni z tysiąca i jednej nocy. 

Rushdie stał się ikoną dla młodych indyjskich pisarzy, która wywarła znaczny wpływ na całe pokolenie twórców z subkontynentu indyjskiego piszących po angielsku, a także jedną z najbardziej wpływowych postaci w całej literaturze postkolonialnej. Jego praca spotkała się z szerokim uznaniem, włączając w to nagrodę Aristeion w 1996 roku, przyznawaną przez Unię Europejską w dziedzinie literatury i tłumaczeń, włoską nagrodę Grinzane Cavour, a także niemiecki tytuł Pisarza Roku i wiele innych. Salman Rushdie pełnił funkcję prezesa PEN American Center od 2004 do 2006 roku oraz przyczynił się do powstania festiwalu PEN World Voices. 

Sprzeciwił się uchwalonemu przez brytyjski rząd Racial and Religious Hatred Act[w innych językach], pisząc o tym w eseju Free Expression Is No Offence (z ang. Wolność słowa to nie przemoc), w zbiorze tekstów kilku pisarzy opublikowanym przez wydawnictwo Penguin w listopadzie 2005 roku.

  W 2007 roku rozpoczął swoją pięcioletnią rezydenturę jako „Wybitny Pisarz” na Emory University w Atlancie, w stanie Georgia, gdzie zdeponował również swoje archiwa. 

W maju 2008 roku został wybrany na Zagranicznego Honorowego Członka Amerykańskiej Akademii Sztuki i Literatury. 

Choć cieszy się z pisania, Salman Rushdie mówi, że pewnie zostałby aktorem, jeśli jego kariera literacka nie ułożyłaby się pomyślnie. Już od wczesnego dzieciństwa marzył o występach w hollywoodzkich produkcjach. Marzenia udało mu się po części spełnić, występując od czasu do czasu w rolach gościnnych. 

Rushdie umieścił w kilku swoich powieściach postacie fikcyjne ze świata filmu i telewizji. Wystąpił gościnnie w filmie Dziennik Bridget Jones, opartym na książce pod tym samym tytułem, która sama pełna jest literackich żartów. 12 maja 2006 roku uczestniczył jako gość w programie The Charlie Rose Show, gdzie przeprowadzał wywiad z indyjsko-kanadyjską reżyserką i scenarzystką Deepą Mehtą, której film Water (ang. Woda) z 2005 roku zderzył się z falą gwałtownych protestów. Wystąpił w roli ginekologa-położnika w debiucie reżyserskim Helen Hunt, będącym adaptacją powieści Elinor Lipman pt. Then She Found Me. We wrześniu 2008 roku i ponownie w marcu 2009, wziął udział w panelu Billa Mahera „Real Time with Bill Maher” stacji HBO. Pisarz mówi, iż został zaproszony do występu w filmie Ricky Bobby – Demon prędkości: „Mieli pomysł, po prostu jedno ujęcie, w którym trzej bardzo bardzo nieprawdopodobni ludzie byliby widziani jako kierowcy NASCAR. I myślę, że zaprosili Juliana Schnabela, Lou Reeda i mnie. Wszyscy spodziewaliśmy się, że będziemy nosić mundury i kaski, przemierzając w zwolnionym tempie gorącą mgłę”. Ostatecznie oficjalnie nie pozwolił na to harmonogram. 

Rushdie współpracował z reżyserką Deepą Mehtą przy pisaniu scenariusza adaptacji jego powieści Dzieci północy pod tym samym tytułem. Uczestnictwo Seemy Biswasy, Shabany Azmi, Nandity Das[30] oraz Irfana Khana zostało potwierdzone w projekcie. Produkcja rozpoczęła się we wrześniu 2010 roku, a film wszedł na ekrany kin 26 października roku 2012.

  Rushdie ogłosił w czerwcu 2011 roku, że napisał pierwszy szkic scenariusza nowego telewizyjnego serialu dla amerykańskiej sieci Showtime, którego także stanie się producentem wykonawczym. Nowa seria, pt. The Next People, zgodnie ze stwierdzeniem pisarza, będzie „rodzajem paranoidalnego serialu science-fiction, gdzie znikający ludzie zastępowani będą przez nowych”. Pomysł realizacji telewizyjnego show został podsunięty przez jego amerykańskich agentów, Rushdie uważa, że telewizja pozwoli mu na większą kontrolę nad scenariuszem, aniżeli duży ekran. The Next People realizowany jest przez producenta brytyjskiego, korporację Working Title, odpowiedzialną m.in. za Cztery wesela i pogrzeb oraz Wysyp żywych trupów. 

Rushdie jest także członkiem rady nadzorczej organizacji non-profit The Lunchbox Fund, która zajmuje się rozdawaniem codziennych posiłków dla uczniów w mieście Soweto w Republice Południowej Afryki. Zajmuje również miejsce w radzie nadzorczej Świeckiej Koalicji dla Ameryki (ang. Secular Coalition for America), grupy wsparcia reprezentującej interesy Amerykanów o ateistycznym lub humanistycznym światopoglądzie, mieszczącej się w Waszyngtonie. W listopadzie 2010 roku został patronem-założycielem Ralston College, nowego koledżu sztuk wyzwolonych, który za swoją dewizę przyjął tłumaczenie na angielski łacińskiej sentencji „wolność słowa jest życiem samym w sobie”, zaczerpniętą z przemówienia Salmana Rushdiego na Uniwersytecie Columbia w 1991 roku z okazji dwusetnej rocznicy uchwalenia pierwszej poprawki do konstytucji Stanów Zjednoczonych. 

W 2011 roku walczył o swoją tożsamość na portalu społecznościowym Facebook. Rushdie pytał o możliwość używania jego drugiego imienia Salman, pod którym jest najbardziej rozpoznawalny, jako pierwszego w nazwie jego własnego konta. Opisał także swój sieciowy kryzys tożsamości w serii wiadomości publikowanych w serwisie Twitter, wśród nich znalazły się: „Drogi Facebooku, przymuszanie mnie do zmiany mojego imienia na Waszym portalu z Salmana na Ahmeda Rushdiego jest jak próba wywarcia presji na J. Edgara Hoovera, by ten stał się Johnem Hooverem”, a także „A jeśliby tak F. Scott Fitzgerald miał konto na Facebooku, też musiałby przedstawiać się jako Francis Fitzgerald? A co z F. Murrayem Abrahamem?”. Podobne wiadomości krążyły w sieci. Facebook w końcu ustąpił i pozwolił mu używać pożądanej przez niego nazwy użytkownika. 

„Szatańskie wersety” to termin odnoszący się do tradycji koranicznej. W surze 53 pt. „Gwiazda” (al-Nadschm) pojawia się wzmianka o trzech czczonych pod Kaabą w Mekce przedislamskich boginiach: Al-Lat, Al-Uzza oraz Al-Manat. Według tradycyjnej wersji podanej przez islamskiego uczonego i historyka Tabariego Mahomet zezwolił mieszkańcom miasta na dalsze ich czczenie, podczas gdy w kanonicznej historii islamu nie wspomina się o tym. W książce narrator jako autora tego fragmentu przedstawia archanioła Gibrila. Termin „szatańskie wersety” został ukuty przez Williama Muira. Kult wyżej wspomnianych bogiń został zakazany, a jego wyznawców poddano represjom. Obecność elementów tej religii godziła w tworzący się monoteistyczny system polityczno-religijny, jakim jest islam. Książka została zakazana w krajach zamieszkanych przez wpływowe społeczności muzułmańskie. Całkowicie m.in.: w Indiach, Bangladeszu, Sudanie, Afryce Południowej, Kenii, Tajlandii, Tanzanii, Indonezji, Singapurze, Wenezueli, Pakistanie i na Sri Lance.  

Salman Rushdie otrzymał tytuł szlachecki za zasługi na rzecz literatury anglojęzycznej podczas uroczystości 16 czerwca 2007 roku. Zaznaczył: „Jestem zachwycony i uniżony odbierając ten zaszczyt, a zarazem bardzo wdzięczny, że moja praca została doceniona właśnie w ten sposób”. W odpowiedzi na nadanie mu tytułu szlacheckiego protestowało wiele muzułmańskich społeczności. Parlamentarzyści kilku krajów z większością muzułmańską potępili ten akt, a Iran i Pakistan złożyły formalny protest na ręce brytyjskich dyplomatów. Kontrowersyjne potępienie wystosowane przez pakistańskiego ministra ds. religii Muhammada Ijaza-ul-Haga zostało odrzucone przez ówczesną premier Pakistanu Benazir Bhutto. Jak na ironię, ojcowie polityków – Muhammad Zia ul-Haq oraz Zulfikar Ali Bhutto, zostali wcześniej sportretowani w książce Rushdiego pt. Wstyd. Masowe demonstracje przeciwko nadaniu pisarzowi tytułu szlacheckiego odbyły się w Pakistanie i Malezji. W kilku nawoływano publicznie do zabicia Rushdiego. Również część opinii niezwiązana z islamem wyraziła swoje rozczarowanie wobec decyzji królowej, wskazując, że pisarz nie zasłużył na taki honor, a poza nim istnieje wielu bardziej wybitnych nań zasługujących. 

Al-Kaida potępiła szlachectwo Rushdiego. Lider organizacji, Ayman al-Zawahiri podkreślił w przesłanym prasie nagraniu, że brytyjska gala dla Indusa Rushdiego to „obraza islamu” i planowana jest „stosowna odpowiedź”. 

Rushdie wychowywał się w świeckiej rodzinie o tradycjach muzułmańskich, sam utożsamia się z ateizmem. W 1990 roku pod naciskiem przywódców muzułmańskich w Wielkiej Brytanii wydał oświadczenie, w którym zadeklarował swój powrót do wiary, wyparcie się ataków na islam zamieszczonych w jego powieści oraz wyraził chęć zaangażowania się w propagowanie tej religii na świecie, aby polepszyć jej społeczne zrozumienie. Celem deklaracji była nadzieja na zmniejszenie zagrożenia ze strony muzułmanów w związku z wydanym na niego zaocznie wyrokiem śmierci przez Chomeiniego. W późniejszym okresie pisarz przyznał się, iż jego postulaty nie były zgodne z prawdą, a zmuszony był do udawania takiej postawy. 

Jego książki często skupiają się na roli religii w społeczeństwie i konfliktach pomiędzy wiarami, religiami, czy też ludźmi niewyznającymi żadnej religii. 

Rushdie opowiada się za krytyką literacką względem ksiąg religijnych, metodą rozwiniętą w późnych latach XIX wieku. Pisarz wzywa także do reform samego islamu, w gościnnych publikacjach na łamach The Washington Post oraz The Times w połowie sierpnia 2005 roku pisał:  To co jest potrzebne, to wyjście poza tradycję, nic ponad ruch przenoszący fundamenty islamu w nowoczesną epokę. Muzułmańska reformacja by walczyć, nie tylko z dżihadystycznymi ideologiami, ale także z zakurzonymi tłamszącymi naukami tradycjonalistów, otwierając okna by wpuścić więcej, tak przecież potrzebnego świeżego powietrza. (...) Najwyższy czas przyznać, na początek, że muzułmanie są zdolni do studiowania objawienia własnej religii jako wydarzenia umieszczonego wewnątrz historii, a nie w sposób nadprzyrodzony górującego nad nią. (...) Światłość umysłu związana jest z tolerancją, a umysł otwarty jest bratem pokoju.

Rushdie popierał Operację Allied Force bombardowania przez NATO terytorium Federalnej Republiki Jugosławii w 1999 roku, za co lewicowy intelektualista Tariq Ali nazwał Salmana Rushiego mianem „pisarza wojownika” the belligerati. Wykazywał również akceptację względem amerykańskiej kampanii obalenia rządów Talibów w Afganistanie, rozpoczętą w 2001 roku. Został jednak głosem krytyki wobec zapoczątkowanej w 2003 roku wojny w Iraku. Utrzymywał, że choć powinno się usunąć Saddama Husajna, to jednostronna interwencja Stanów Zjednoczonych była nieusprawiedliwiona.  

W związku z publikacją przez duńską gazetę Jyllands-Posten karykatur Mahometa w marcu 2006 roku, co wiele osób wiązało z ryzykiem zamachów na dziennikarzy pisma będącym echem fatwy z 1989 roku wydanej na Salmana Rushdiego za publikację Szatańskich Wersetów, pisarz podpisał manifest Razem Naprzeciw Nowemu Totalitaryzmowi, stanowisko ostrzegające o zagrożeniach płynących z religijnego fanatyzmu. Manifest opublikowano we francuskim lewicowym tygodniku Charlie Hebdow marcu 2006 roku. 

W roku 2006 Rushdie stwierdził, że popiera komentarze ówczesnego Przewodniczącego Izby Gmin Jacka Strawa, który krytykował noszenie nikabu (welonu, który zakrywa wszystkie części twarzy z wyjątkiem oczu). Pisarz przyznał, że jego trzy siostry nigdy nie chciałyby nosić czegoś takiego. Powiedział:  Myślę, że bitwa przeciw welonom jest długą i trwającą bitwą przeciw ograniczaniu kobiet, więc w tym sensie całkowicie opowiadam się tu po stronie Strawa”

Neomarksistowski krytyk katolicyzmu Terry Eagleton, były wielbiciel twórczości Rushdiego zaatakował go za jego wsparcie dla Pentagonu i postawę wobec wojny w Iraku i Afganistanie. Później przeprosił za ukazywanie pisarza w fałszywym świetle.

  Podczas wystąpienia w 92nd Street Y odpowiadając na pytanie, czy prawa autorskie mogą być barierami lub utrudnieniami dla wolności słowa, odpowiedział:  Nie. Ale ponieważ piszę, aby przeżyć, [śmiech] i nie mam innego źródła dochodu, naiwnością jest sądzić, iż rzeczy które tworzę należą tylko do mnie. Jeśli chcesz, możesz dać mi trochę gotówki. [...] Uważam, że zarabiam w ten sposób na życie. Rzeczy nie istniałyby, jeśli bym ich nie uczynił, zatem należą do mnie, więc ich nie kradnij. Wiesz, to moje rzeczy . 

Kiedy Amnesty International (AI) zawiesiła aktywistkę na rzecz praw człowieka Gitę Sahgal[w innych językach] za wypowiedź dla prasy sugerującą, iż Amnesty powinna zdystansować się od Moazzama Begga[w innych językach] i jego organizacji, Rushdie stwierdził:  Amnesty... nieobliczalnie zdewaluowało swoją reputację wspierając Moazzama Begga i jego grupę Cageprisoners, a także podtrzymując ich status jako obrońców praw człowieka. Widać dobitnie, kiedy kierownictwo Amnesty cierpi na rodzaj moralnego bankructwa i utraciło zdolność odróżniania prawidłowych od złych postaw. Błąd ten dodatkowo pogarsza fakt groźnego zawieszenia Gity Sahgal za zbrodnię upublicznienia jej obaw. Gita Sahgal[w innych językach] to kobieta o ogromnej uczciwości i godności... Istnieją ludzie pokroju Gity Sahgal, którzy są prawdziwymi głosami ruchu na rzecz ochrony praw człowieka. Amnesty i Begg ujawnili, że poprzez ich stanowisko i działania, zasługują na nasze potępienie.

Rushdie popiera ograniczenie dostępu do broni obwiniając amerykańskie prawo do jej posiadania za masakrę w kinie w Aurorze Colorado w lipcu 2012.  Życie prywatne Rushdie był żonaty cztery razy. Jego pierwszą żoną od 1976 do 1987 roku była Clarissa Luard, z którą ma syna Zafara (urodzonego w 1980 roku). Po raz drugi ożenił się w 1988 roku z amerykańską pisarką Marianne Wiggins[w innych językach]. Ich małżeństwo zakończyło się rozwodem w roku 1993. Trzecią żoną, od 1997 do 2004 roku, była Elizabeth West, która w 1999 urodziła syna Milana. W roku 2004 pisarz wziął ślub z amerykańską modelką i aktorką indyjskiego pochodzenia Padmą Lakshmi, prowadzącą amerykański reality-show Top Chef. Małżeństwo zakończyło się 2 lipca 2007 roku z inicjatywy Padmy. W roku 2008 prasa bollywoodzka zaczęła rozpisywać się o romansie między Rushdiem i indyjską modelką Riyą Sen, z którą łączyła autora przyjaźń. W odpowiedzi na spekulacje mediów dotyczące łączącej ich relacji, R. Sen krótko skwitowała „Sądzę, że gdybyś był Salmanem Rushdie, musiałbyś się nudzić, przebywając wśród ludzi, którzy zawsze chcą rozmawiać tylko o literaturze”. 

W 1999 roku Rushdie przeszedł z powodu ptozy operację korekcji mięśni dźwigaczy powiek, mającą na celu wyeliminowanie ich opadania. „Jeśli nie dokonano by na mnie tej operacji, w przeciągu kilku lat nie byłbym w stanie w ogóle otwierać oczu”.

  Od 2000 roku Rushdie mieszka w bliskim sąsiedztwie Union Square w Nowym Jorku. 

„…29 kwietnia 2007 w Nowojorskiej Bibliotece Publicznej, w zorganizaowanym spotkaniu przez PEN było właściwie hołdem oddany Ryszardowi Kapuścińskiemu, na który mnie zaprosił Ryszard, z którym się od lat przyjaźniłem. Wydarzenie współorganizowane przez PEN American Center w ramach PEN World Voices, Nowojorskiego Festiwalu Literatury Międzynarodowej.

Uroczystość poświęcona życiu i twórczości Ryszarda Kapuścińskiego — wizjonerskiego dziennikarza, zafascynowanego światem fabulisty i jednego z najwybitniejszych podróżników XX wieku (prawdziwego spadkobiercy swojego bohatera i tematu ostatniej książki, Podróże z Herodotem). Kapuściński stanowił żywe ogniwo łączące Brunona Schulza i Gabriela Garcíę Márqueza, z którym jeszcze kilka lat wcześniej współprowadził zajęcia dla młodych dziennikarzy z Ameryki Łacińskiej.

Na spotkaniu był m.in. Salman Rushdie, którego wówczas fotografowałem…” – Czesław Czapliński.

Co niezwykle ciekawe i drmatyczne, kilka lat później - 12 sierpnia 2022 roku, podczas spotkania z czytelnikami w mieście Chautauqua w stanie Nowy Jork został zaatakowany nożem przez 24-letniego Hadiego Matara, zwolennika radykalnego ugrupowania Korpus Strażników Republiki Islamskiej. Kolejnego dnia został odłączony od respiratora, a jego stan znacznie się polepszył. 

Lista wydanych dzieł. Powieści: Grimus (1975); Dzieci północy (1981); Wstyd(1983); Szatańskie wersety (1988); Ostatnie westchnienie Maura (1995); Ziemia pod jej stopami (1999); Furia (2001); Śalimar klaun (2005); Czarodziejka z Florencji (2008); Dwa lata, osiem miesięcy i dwadzieścia osiem nocy (2015); Złoty dom Goldenów (2017); Quichotte (2019); Miasto Zwycięstwa, tłum. Jerzy Kozłowski, 2023.

Literatura dla dzieci: Harun i morze opowieści (1990) – polskie tłumaczenie: Michał Kłobukowski, Warszawa: A&B, 1993; Poznań: Rebis, 2010 Luka i ogień życia (2010) – polskie tłumaczenie: Michał Kłobukowski, Poznań: Rebis, 2010.

Autobiografia: Joseph Anton Autobiografia (Joseph Anton. A Memoir, 2012) – polskie tłumaczenie: Jerzy Kozłowski, Dom Wydawniczy REBIS, Poznań 2012, Wydanie I; Nóż. Rozważania po próbie zabójstwa (Knife: Meditations After an Attempted Murder, 2024) - przekład polski Jerzy Kozłowski, Dom Wydawniczy REBIS, 2024.

Eseje: The Jaguar Smile: A Nicaraguan Journey (1987); Ojczyzny wyobrażone. Eseje i teksty krytyczne 1981–1991 (1992); Wschód Zachód (1994); The Wizard of Oz (1999); Step Across This Line: Collected Nonfiction 1992–2002 (2002); The East is Blue (2004).

Nagrody i wyróżnienia: Nagroda Aristeion (Unia Europejska); Arts Council Nagroda dla pisarza; Autor Roku (British Book Awards); Autor Roku (Niemcy); Nagroda Bookera; Booker Bookerów dla najlepszej powieści spośród zdobywców Nagrody Bookera, przyznana z okazji swojej 25 rocznicy w 1993 roku; Najlepszy Booker z Bookerów przyznana z okazji 40 rocznicy Nagrody Bookera w 2008 roku, zwycięstwo w głosowaniu czytelników; Commandeur de l’Ordre des Arts et des Lettres (Francja); English-Speaking Union Award; Golden PEN Award; Honorowy Patron, University Philosophical Society; Trinity College w Dublinie; Hutch Crossword Book Award (Indie); India Abroad Lifetime Achievement Award (USA); James Tait Black Memorial Prize (Powieść); Nagroda Kurta Tucholskyego (Szwecja); Mantua Prize (Włochy); James Joyce Award[w innych językach] – University College Dublin; Massachusetts Institute of Technology Honorowa profesura; Chapman University Honorowy Doktorat – Doctor of Humane Letters; Outstanding Lifetime Achievement in Cultural Humanism (Uniwersytet Harvarda); Premio Grinzane Cavour (Włochy); Prix Colette (Szwajcaria); Prix du Meilleur Livre Étranger; St. Louis Literary Award – Saint Louis University; Państwowa Nagroda Literacka (Austria); Whitbread Book Awards (dwukrotnie); Writers’ Guild of Great Britain nagroda za powieść dla dzieci; Doctor honoris causa Uniwersytetu w Liège.

PORTRAIT with HISTORY Salman Rushdie

  Ahmed Salman Rushdie (born 19 June 1947 in Bombay; Arabic: أحمد سلمان رشدي; Hindi: अहमद सलमान रश्दी) is a British novelist and essayist of Indian origin, specializing in themes related to the Indian subcontinent and the relationship between the Western and Eastern worlds. He is the recipient of the Booker Prize for the novel Midnight’s Children. His work is characterized by magical realism.

He comes from a family with Muslim traditions. He is the son of textile manufacturer Anis Rushdie, who changed the family’s previous surname to Rushdie in honor of the Arab scholar Averroes. Rushdie grew up in Bombay and moved to England at the age of 13 to attend Rugby School. He later studied history at the University of Cambridge. He began his career by writing science fiction and essays. He debuted with the novel Grimus, which initially did not achieve success. It was only his second novel, Midnight’s Children, that brought him fame. His most famous book is his fourth novel, The Satanic Verses, partly modeled on Mikhail Bulgakov’s The Master and Margarita. The book, dealing with the early history of Islam, met with extraordinary hostility in Muslim countries. Rushdie was condemned by followers of the religion, and his books were burned. After Ayatollah Khomeini issued a fatwa calling on every faithful Muslim to kill the writer, he was forced to live in hiding under constant police protection. He later described this period of his life in the book Joseph Anton: A Memoir. From 2004 to 2006, he served as president of the American PEN Center.

The novelist was awarded the French Order of Arts and Letters in January 1999. In June 2007, Queen Elizabeth II granted Rushdie a knighthood for his services to literature, which caused outrage in parts of the Islamic world. In 2008, The Timesnamed him thirteenth on its list of the fifty greatest British writers since 1945.

Since 2000, he has lived in the United States, where he has taught at Emory University. He is also a member of the American Academy of Arts and Letters. Salman Rushdie has two sons, Zafar and Milan, and has been married four times. His last wife was the Indian model and actress Padma Lakshmi.

On 12 August 2022, Rushdie was attacked by a knife-wielding assailant. He lost an eye in the assassination attempt; after the attack, he published Knife: Meditations After an Attempted Murder, describing his experiences and reflections before, during, and after the assault.

Rushdie was born into a secular Kashmiri family of Muslim background in Bombay. He grew up as the only child of Anis Ahmed Rushdie, a Cambridge-educated lawyer who later became a businessman, and schoolteacher Negin Bhatt. In 2012, the writer revealed in his memoir that his father adopted the surname Rushdie in honor of Averroes (Ibn Rushd). He was educated at Cathedral and John Connon School in Mumbai, Rugby School, and King’s College, Cambridge, where he studied history.

Rushdie’s first job was writing copy for the advertising agency Ogilvy & Mather, where he coined the neologism “irresistibubble” for Aero chocolate. He later moved to Ayer Barker, where he created the slogan “Naughty but Nice” for cream cakes and also wrote the well-known tagline “That’ll do nicely” advertising American Express. During his time at Ogilvy & Mather, before he fully devoted himself to novels, he wrote Midnight’s Children. John Hegarty of Bartle Bogle Hegarty criticized Rushdie for rarely mentioning his copywriting career, while also remarking that he “certainly wrote terrible advertisements.”

His first novel, Grimus, partly science fiction, was largely ignored by readers and critics. His next book, Midnight’s Children, propelled him to literary prominence. The novel won the Booker Prize in 1981 and was later named the best Booker Prize–winning novel of the previous 25 years (1993) and 40 years (2008). In Midnight’s Children, Rushdie tells the story of a child born at the exact moment of India’s independence who possesses special powers and a connection with other children born at the dawn of a new and turbulent era in the subcontinent’s history and the emergence of the modern state. The protagonist, Saleem Sinai, is sometimes compared by critics to Rushdie himself, although the author denies autobiographical intent, stating that people assume that if details come from personal experience, the character must be the author.

After Midnight’s Children, Rushdie published the novel Shame in 1983, depicting political turmoil in Pakistan and modeling its characters on real figures such as Zulfikar Ali Bhutto and General Muhammad Zia-ul-Haq. The book won France’s Prix du Meilleur Livre Étranger and narrowly missed the Booker Prize. Both novels, representative of postcolonial literature, display magical realism and reflect Rushdie’s perspective as a highly self-aware member of the Indian diaspora.

In 1987, Rushdie wrote a documentary work about Nicaragua titled The Jaguar Smile, based on his own research and experiences during the Sandinista political experiments. His most controversial novel, The Satanic Verses, was published in 1988. He also wrote many shorter texts later collected in 1994 as East, West. The Moor’s Last Sigh, spanning over a century of Indian history, appeared in 1995. The Ground Beneath Her Feet (1999) presents an alternative history of contemporary rock music; the band U2 recorded a song of the same title based on lyrics included in the book, and Rushdie himself appeared in the music video and is credited as a lyricist. In 1990 he also published the children’s novel Haroun and the Sea of Stories.

Rushdie enjoyed a series of commercial successes and critical acclaim. For his 2005 novel Shalimar the Clown, he received the Hutch Crossword Book Award in India and was shortlisted for the Whitbread Book Awards in the United Kingdom; the novel was also nominated for the International IMPAC Dublin Literary Award in 2007.

In his 2002 essay collection Step Across This Line, he expressed admiration for writers such as Italo Calvino and Thomas Pynchon. Authors who influenced his work include James Joyce, Günter Grass, Jorge Luis Borges, Mikhail Bulgakov, and Lewis Carroll. Rushdie was also friends with Angela Carter, whom he praised in the foreword to her book Burning Your Boats.

In November 2010, he published the novel Luka and the Fire of Life, and in the same year announced that he was working on his autobiography, Joseph Anton: A Memoir, which was released in September 2012. In 2012, he also became one of the first well-known authors to collaborate with Booktrack, which synchronizes electronic books with personalized soundtracks.

In 2015, he published the novel Two Years Eight Months and Twenty-Eight Nights, a reinterpretation of One Thousand and One Nights. Rushdie became an icon for young Indian writers and had a significant influence on a whole generation of English-language authors from the Indian subcontinent, as well as one of the most influential figures in postcolonial literature. His work has received numerous awards and honors, including the Aristeion Prize (European Union), the Grinzane Cavour Prize (Italy), and the German Writer of the Year title, among many others. He served as president of PEN American Center from 2004 to 2006 and contributed to the creation of the PEN World Voices Festival.

He opposed the British government’s Racial and Religious Hatred Act, writing about it in the essay “Free Expression Is No Offence,” published in a Penguin anthology in November 2005. In 2007, he began a five-year residency as Distinguished Writer at Emory University in Atlanta, Georgia, where he also deposited his archives. In May 2008, he was elected a Foreign Honorary Member of the American Academy of Arts and Letters.

Although he enjoys writing, Rushdie has said he might have become an actor if his literary career had not succeeded. From early childhood he dreamed of appearing in Hollywood productions, and he has occasionally made guest appearances. He has included fictional film and television characters in several of his novels and appeared in a cameo role in Bridget Jones’s Diary. On 12 May 2006, he appeared as a guest on The Charlie Rose Show, interviewing Indo-Canadian filmmaker Deepa Mehta, whose 2005 film Water faced violent protests. He also appeared as a gynecologist in Helen Hunt’s directorial debut, an adaptation of Elinor Lipman’s Then She Found Me, and took part in panels on HBO’s Real Time with Bill Maher in 2008 and 2009.

Rushdie collaborated with director Deepa Mehta on the screenplay adaptation of Midnight’s Children. The film began production in September 2010 and was released on 26 October 2012. In June 2011, he also announced that he had written the first draft of a screenplay for a new science fiction television series for Showtime titled The Next People, which he intended to executive-produce.

Rushdie serves on the boards of several organizations, including The Lunchbox Fund, which provides daily meals for schoolchildren in Soweto, South Africa, and the Secular Coalition for America. In November 2010, he became a founding patron of Ralston College, a liberal arts institution whose motto translates as “free speech is life itself,” a phrase drawn from Rushdie’s 1991 speech at Columbia University.

In 2011, he became involved in a dispute with Facebook over the use of his preferred name “Salman” rather than “Ahmed” on his account, describing the situation as an online identity crisis on Twitter; the platform eventually allowed him to use the name he preferred.

The term “satanic verses” refers to a tradition in Islamic historiography connected to Qur’anic exegesis. The novel’s treatment of themes related to the origins of Islam led to bans in countries with significant Muslim populations, including India, Bangladesh, Sudan, South Africa, Kenya, Thailand, Tanzania, Indonesia, Singapore, Venezuela, Pakistan, and Sri Lanka.

Rushdie was knighted for his services to English literature on 16 June 2007, stating that he was “thrilled and humbled” by the honor. The knighthood sparked protests in several Muslim-majority countries; Iran and Pakistan lodged formal diplomatic protests, and mass demonstrations took place in Pakistan and Malaysia, with some calls for his death.

Raised in a secular family with Muslim traditions, Rushdie identifies as an atheist. In 1990, under pressure from Muslim leaders in Britain, he issued a statement declaring a return to faith and distancing himself from perceived attacks on Islam in his work, hoping to reduce the threat posed by the fatwa. He later admitted that this declaration had not reflected his true beliefs and had been made under duress.

His books often focus on the role of religion in society and conflicts between faiths, religions, and non-believers. Rushdie advocates literary criticism of religious texts and has called for reform within Islam, arguing in essays for The Washington Post and The Times in 2005 that Islam should move beyond rigid traditionalism and engage with modernity.

He supported NATO’s 1999 Operation Allied Force in Yugoslavia and expressed approval of the U.S.-led campaign to overthrow the Taliban in Afghanistan in 2001, while criticizing the 2003 Iraq War as an unjustified unilateral intervention despite his view that Saddam Hussein should be removed.

In 2006, following the publication of Muhammad cartoons in the Danish newspaper Jyllands-Posten, Rushdie signed the manifesto “Together Facing the New Totalitarianism,” warning against the dangers of religious fanaticism. He also supported comments by then–House of Commons leader Jack Straw criticizing the wearing of the niqab, describing the issue as part of a broader struggle against restrictions on women.

Rushdie has been married four times. His first wife (1976–1987) was Clarissa Luard, with whom he has a son, Zafar (born 1980). In 1988 he married American writer Marianne Wiggins; they divorced in 1993. His third wife, Elizabeth West (married 1997–2004), gave birth to their son Milan in 1999. In 2004 he married Indian-born American model and actress Padma Lakshmi, host of the reality show Top Chef; they divorced in 2007.

In 1999, Rushdie underwent surgery to correct ptosis affecting his eyelids. Since 2000, he has lived near Union Square in New York City.

“…On April 29, 2007, at the New York Public Library, the PEN-organized meeting was essentially a tribute to Ryszard Kapuściński, to which I was invited by Ryszard, with whom I had been friends for many years. The event was co-organized by PEN American Center as part of PEN World Voices, the New York Festival of International Literature.

The ceremony was devoted to the life and work of Ryszard Kapuściński — a visionary journalist, fascinated by the world as a storyteller and one of the greatest travelers of the twentieth century (a true heir to the hero and subject of his last book, Travels with Herodotus). Kapuściński was a living link between Bruno Schulz and Gabriel García Márquez, with whom he had co-led workshops for young journalists from Latin America just a few years earlier.

Among those present at the meeting was Salman Rushdie, whom I photographed at the time…” – Czesław Czapliński.

What is particularly striking and dramatic is that several years later — on August 12, 2022 — during a meeting with readers in the town of Chautauqua, New York, he was attacked with a knife by 24-year-old Hadi Matar, a supporter of the radical organization known as the Islamic Revolutionary Guard Corps. The following day he was taken off the ventilator, and his condition improved significantly.

Selected works:

Novels: Grimus (1975); Midnight’s Children (1981); Shame (1983); The Satanic Verses (1988); The Moor’s Last Sigh(1995); The Ground Beneath Her Feet (1999); Fury (2001); Shalimar the Clown (2005); The Enchantress of Florence(2008); Two Years Eight Months and Twenty-Eight Nights (2015); The Golden House (2017); Quichotte (2019); Victory City (2023).

Children’s literature: Haroun and the Sea of Stories (1990); Luka and the Fire of Life (2010).

Autobiography: Joseph Anton: A Memoir (2012); Knife: Meditations After an Attempted Murder (2024).

Essays and nonfiction: The Jaguar Smile: A Nicaraguan Journey (1987); Imaginary Homelands (1992); East, West(1994); The Wizard of Oz (1999); Step Across This Line (2002); The East Is Blue (2004).

Awards and honors include the Booker Prize, the “Booker of Bookers” (1993), the Best of the Booker (2008), Commandeur de l’Ordre des Arts et des Lettres (France), the Golden PEN Award, the James Joyce Award (University College Dublin), the James Tait Black Memorial Prize (for fiction), the Kurt Tucholsky Prize (Sweden), the Grinzane Cavour Prize (Italy), and numerous honorary doctorates and lifetime achievement awards.