PORTRET z HISTORIĄ Klemens Karol Szaniawski

Klemens Karol Szaniawski (ur. 3 marca 1925 w Warszawie, zm. 5 marca 1990 tamże) – filozof specjalizujący się w logice, metodologii i filozofii nauki, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, wolnomularz.

W latach 1964–1972 kierownik Katedry Metod Badawczych w Socjologii, a w latach 1972–1990 kierownik Zakładu Logiki w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego. Od 1968 dziekan Wydziału Filozofii i Socjologii UW, w 1984 wybrany na rektora UW (jego wybór został odrzucony przez ministra oświaty). Pracownik naukowy w Zakładzie Logiki Instytutu Filozofii i Socjologii PAN. Autor ponad stu prac naukowych, w latach 1970–1974 redaktor naczelny czasopisma Studia Logica. Od 1977 przewodniczący Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Filozoficznego, określany „jedną z czołowych postaci polskiej sceny filozoficznej XX w.”. Żołnierz Armii Krajowej, powstaniec warszawski, więzień obozów koncentracyjnych Auschwitz i Mauthausen. Działacz opozycji demokratycznej w okresie PRL, uczestnik obrad Okrągłego Stołu po stronie solidarnościowej.

Urodził się w 1925 roku w Warszawie jako syn Władysława Szaniawskiego herbu Junosza. W latach przedwojennych rozpoczął naukę w Gimnazjum im. Stefana Batorego. W czasie okupacji kontynuował edukację na tajnych kompletach. Po maturze w 1942 rozpoczął studia filozoficzne i matematyczne w tajnym Uniwersytecie Warszawskim. W tym okresie jego nauczycielami byli: Jan Łukasiewicz, Tadeusz Kotarbiński, Władysław Tatarkiewicz, Maria i Stanisław Ossowscy oraz Henryk Hiż. Jego ojciec został rozstrzelany przez Niemców w Lasach Chojnowskich k. Stefanowa w 1943 roku.

Klemens Szaniawski w 1944 jako żołnierz Armii Krajowej wziął udział w powstaniu warszawskim. Walczył na Sadybie, w batalionie „Oaza”. Po upadku powstania został wywieziony do Auschwitz, następnie do Mauthausen. Więziony był do końca wojny. Po wyzwoleniu obozu spędził miesiąc w amerykańskim szpitalu. W czerwcu 1945 powrócił do Polski.

1 września 1945 wznowił studia i rozpoczął pracę asystenta na Uniwersytecie Łódzkim w Katedrze Nauki o Moralności. Tam spotkał się z Janiną i Tadeuszem Kotarbińskimi oraz Marią i Stanisławem Ossowskimi. W 1947 uzyskał tytuł magistra na podstawie pracy pt. Morał bajki dydaktycznej La Fontaine’a. W 1949 został przeniesiony wraz z całą katedrą na Uniwersytet Warszawski.

W 1950 obronił doktorat pod tytułem: Analiza pojęcia honoru na tle grup rycerskich Europy średniowiecznej. Dwa lata później zlikwidowano Katedrę Nauki o Moralności na Uniwersytecie Warszawskim. Szaniawskiego przeniesiono do Katedry Logiki, kierowanej wówczas przez Tadeusza Kotarbińskiego. Na przełomie lat 1957/1958 przebywał na stypendium na University of Cambridge, gdzie miał okazję współpracować z Richardem B. Braithwaitem i Jerzym Spławą-Neymanem.

W 1961 Klemens Szaniawski habilitował się na podstawie pracy zatytułowanej U podstaw indukcji statystycznej. W 1968 został mianowany dziekanem Wydziału Filozofii i Socjologii UW. W 1969 uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego, a w 1977 przyznano mu profesurę zwyczajną.

Pracował w Zakładzie Logiki Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, kierowanym przez Kazimierza Ajdukiewicza. W latach 1964–1972 kierował Katedrą Metod Badawczych w Socjologii, później, w latach 1972–1990, Zakładem Logiki w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego. W tym czasie współorganizował i uczestniczył w konwersatorium Doświadczenie i Przyszłość. W 1977 obrany został przewodniczącym Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Filozoficznego. Był też członkiem Komitetu Nauk Filozoficznych i Komitetu Naukoznawstwa PAN.

W latach 1970–1974 był redaktorem naczelnym Studia Logica. Należał do rad redakcyjnych wielu krajowych i zagranicznych czasopism naukowych, m.in.: Synthese. Był autorem ponad stu prac naukowych, wielu opublikowanych po angielsku i za granicą. 20 sierpnia 1980 roku podpisał apel 64 uczonych, pisarzy i publicystów do władz komunistycznych o podjęcie dialogu ze strajkującymi robotnikami. W latach 1980–1981 był przewodniczącym komisji Senatu Uniwersytetu Warszawskiego ds. analizy niewłaściwych decyzji personalnych władz UW podjętych w latach 1968–1980. W 1984 został wybrany rektorem UW, wybór ten napotkał jednak weto ministra. Do śmierci przewodniczył Komitetowi Porozumiewawczemu Stowarzyszeń Twórczych i Naukowych, który doprowadził do zwołania Kongresu Kultury Polskiej w grudniu 1981.

12/13 grudnia 1981 został aresztowany i osadzony w obozie dla internowanych w Białołęce.

  „…Klemensa Szaniawskiego spotkałem i fotografowałem 18 września 1988 r. na zjeździe PEN Clubu w Warszawie, gdzie był z Bronisławem Geremkiem, Arturem Międzyrzeckim i Jerzym Turowiczem. Dzięki mojej znajomości z Arturem Międzyrzeckim miałem możliwość fotografowania tego zjazdu w Warszawie, na który specjalnie przyleciałem z Nowego Jorku…” – Czesław Czapliński.

W okresie stanu wojennego działał w podziemnych strukturach „Solidarności”, a także m.in. w Społecznym Komitecie Nauki. Był również działaczem nielegalnego Komitetu Obywatelskiego przy Lechu Wałęsie, reprezentował stronę solidarnościową w otwarciu obrad Okrągłego Stołu. Uczestnik prac Centrum Obywatelskich Inicjatyw Ustawodawczych Solidarności. Ostatni rok życia spędził w Stanach Zjednoczonych w waszyngtońskim The Wilson Center. Wrócił do kraju jesienią 1989.

Zachorował na raka płuca. Zmarł w Warszawie 5 marca 1990. Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kw. 17-4-3).

Towarzystwo Popierania i Krzewienia Nauk organizuje coroczny konkurs imienia Klemensa Szaniawskiego na najwybitniejsze prace doktorskie w dziedzinie nauk społecznych i humanistycznych.

3 maja 2007 Prezydent RP Lech Kaczyński odznaczył pośmiertnie Klemensa Szaniawskiego Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.

PORTRAIT with HISTORY Klemens Karol Szaniawski

Klemens Karol Szaniawski (born March 3, 1925, in Warsaw; died March 5, 1990, in Warsaw) was a philosopher specializing in logic, methodology, and the philosophy of science, a professor at the University of Warsaw, and a Freemason.

From 1964 to 1972, he headed the Department of Research Methods in Sociology, and from 1972 to 1990, the Department of Logic at the University of Warsaw’s Institute of Philosophy. He became Dean of the Faculty of Philosophy and Sociology in 1968 and was elected Rector of the University of Warsaw in 1984, although his election was rejected by the Minister of Education. He was also a researcher in the Department of Logic at the Institute of Philosophy and Sociology of the Polish Academy of Sciences. The author of more than one hundred scholarly works, he served as editor-in-chief of Studia Logica from 1970 to 1974. From 1977, he chaired the Main Board of the Polish Philosophical Society and was described as “one of the leading figures in twentieth-century Polish philosophy.” He was a Home Army soldier, a participant in the Warsaw Uprising, and a prisoner in the Auschwitz and Mauthausen concentration camps. An activist in the democratic opposition during the communist era in Poland, he participated in the Round Table Talks on the Solidarity side.

He was born in Warsaw in 1925, the son of Władysław Szaniawski, of the Junosza coat of arms. Before the war, he began his education at Stefan Batory Secondary School. During the German occupation, he continued his education in clandestine classes. After passing his secondary school leaving examination in 1942, he began studying philosophy and mathematics at the underground University of Warsaw. His teachers during this period included Jan Łukasiewicz, Tadeusz Kotarbiński, Władysław Tatarkiewicz, Maria and Stanisław Ossowski, and Henryk Hiż. His father was executed by the Germans in the Chojnów Forests near Stefanów in 1943.

In 1944, Klemens Szaniawski took part in the Warsaw Uprising as a Home Army soldier. He fought in the Sadyba district with the “Oaza” Battalion. Following the defeat of the uprising, he was deported to Auschwitz and subsequently to Mauthausen. He remained imprisoned until the end of the war. After the camp’s liberation, he spent a month in an American hospital. He returned to Poland in June 1945.

On September 1, 1945, he resumed his studies and began working as an assistant in the Department of Moral Science at the University of Łódź. There, he was reunited with Janina and Tadeusz Kotarbiński and Maria and Stanisław Ossowski. In 1947, he earned his master’s degree with a thesis entitled The Moral of La Fontaine’s Didactic Fable. In 1949, he was transferred, together with the entire department, to the University of Warsaw.

In 1950, he defended his doctoral dissertation, entitled An Analysis of the Concept of Honor in the Context of Chivalric Groups in Medieval Europe. Two years later, the Department of Moral Science at the University of Warsaw was dissolved. Szaniawski was transferred to the Department of Logic, then headed by Tadeusz Kotarbiński. In 1957–1958, he held a scholarship at the University of Cambridge, where he had the opportunity to work with Richard B. Braithwaite and Jerzy Spława-Neyman.

In 1961, Klemens Szaniawski obtained his habilitation on the basis of a dissertation entitled On the Foundations of Statistical Induction. In 1968, he was appointed Dean of the Faculty of Philosophy and Sociology at the University of Warsaw. He was awarded the title of associate professor in 1969 and full professor in 1977.

He worked in the Department of Logic at the Institute of Philosophy and Sociology of the Polish Academy of Sciences, headed by Kazimierz Ajdukiewicz. From 1964 to 1972, he headed the Department of Research Methods in Sociology, and subsequently, from 1972 to 1990, the Department of Logic at the University of Warsaw’s Institute of Philosophy. During this period, he helped organize and participated in the “Experience and the Future” discussion forum. In 1977, he was elected Chairman of the Main Board of the Polish Philosophical Society. He was also a member of the Polish Academy of Sciences’ Committee on Philosophical Sciences and Committee on Science Studies.

From 1970 to 1974, he was editor-in-chief of Studia Logica. He served on the editorial boards of numerous Polish and international academic journals, including Synthese. He authored more than one hundred scholarly works, many published in English and abroad. On August 20, 1980, he signed an appeal by sixty-four scholars, writers, and commentators calling on the communist authorities to enter into dialogue with striking workers. In 1980–1981, he chaired a University of Warsaw Senate commission tasked with examining improper personnel decisions made by the university authorities between 1968 and 1980. In 1984, he was elected Rector of the University of Warsaw, but the minister vetoed his election. Until his death, he chaired the Coordinating Committee of Artistic and Scientific Associations, which brought about the convening of the Congress of Polish Culture in December 1981.

On the night of December 12–13, 1981, he was arrested and detained at the Białołęka internment camp.

“…I met and photographed Klemens Szaniawski on September 18, 1988, at a PEN Club congress in Warsaw, where he was accompanied by Bronisław Geremek, Artur Międzyrzecki, and Jerzy Turowicz. Thanks to my friendship with Artur Międzyrzecki, I had the opportunity to photograph this congress in Warsaw, flying in from New York especially for the occasion…” — Czesław Czapliński.

During martial law, he was active in Solidarity’s underground structures and in organizations including the Social Committee for Science. He was also active in the then-illegal Citizens’ Committee associated with Lech Wałęsa and represented Solidarity at the opening of the Round Table Talks. He participated in the work of Solidarity’s Center for Citizens’ Legislative Initiatives. He spent the final year of his life in the United States at the Wilson Center in Washington, D.C. He returned to Poland in the autumn of 1989.

He developed lung cancer and died in Warsaw on March 5, 1990. He was buried at Powązki Cemetery (section 17, row 4, grave 3).

The Society for the Promotion and Advancement of Sciences holds an annual competition named after Klemens Szaniawski for outstanding doctoral dissertations in the social sciences and humanities.

On May 3, 2007, President of Poland Lech Kaczyński posthumously awarded Klemens Szaniawski the Commander’s Cross with Star of the Order of Polonia Restituta.