PORTRET z HISTORIĄ Jack Eisner

Jack Eisner lub Jacek Zlatka w USA znany jako Jack P. Eisner (ur. 15 listopada 1925 w Warszawie, zm. 24 sierpnia 2003 w Nowym Jorku) – działacz ruchu oporu w getcie warszawskim, członek Żydowskiego Związku Wojskowego, uczestnik powstania w getcie warszawskim, autor książki wspomnieniowej, działacz społeczny i na rzecz pojednania pomiędzy żydami i chrześcijanami, filantrop, przedsiębiorca.

Przed wojną uczył się gry na skrzypcach, otrzymując stypendium do dalszej nauki w Konserwatorium Muzycznym w Warszawie. W getcie warszawskim zajmował się szmuglem żywności z aryjskiej strony, a następnie przemytem broni. Wziął udział w powstaniu w getcie w ramach Żydowskiego Związku Wojskowego. Był więźniem niemieckich obozów koncentracyjnych w tym Majdanka i Flossenbürga. Był jednym z nielicznych bojowców ŻZW, którzy przeżyli wojnę. W czasie Holokaustu stracił blisko 100 krewnych.

Ostatecznie schwytany przez nazistów, młody Eisner przeżył serię obozów koncentracyjnych — Majdanek, Budzyń i Flossenbürg — podczas gdy ponad 100 członków jego rodziny, w tym wszystkich 30 jego kuzynów pierwszego stopnia, zginęło. Dwukrotnie skazano go na powieszenie, lecz za każdym razem prowizoryczna szubienica się zawaliła, a raz został niemal zatłuczony na śmierć.

Wyzwolony przez wojska amerykańskie, Eisner pozostał w Europie jeszcze przez kilka lat po wojnie, zeznając w procesach norymberskich przeciwko nazistowskim zbrodniarzom wojennym oraz pomagając Amerykanom w ich odnajdywaniu. W czasach gdy było to nielegalne, pomagał również Żydom emigrować z Europy Wschodniej do Palestyny, zanim powstało państwo Izrael.

Po zakończeniu działań wojennych był świadkiem na procesach nazistowskich zbrodniarzy, a także brał udział w ich tropieniu i organizacji emigracji żydowskiej z Polski do Izraela. Sam wyemigrował do USA, gdzie założył firmę Stafford Industries, działającą w branży importowo-eksportowej.

Założył pierwszy Instytut Studiów nad Holokaustem na Uniwersytecie Miasta Nowy Jork (CUNY), organizujący publiczne wykłady naukowe, oraz pierwszą katedrę studiów nad Holokaustem w Harvard Divinity School. Był inspiratorem i sponsorem kontrowersyjnej Komisji Goldberga, powołanej do zbadania roli amerykańskich Żydów podczas Holokaustu, której przewodniczył sędzia Sądu Najwyższego Arthur Goldberg.

Był współzałożycielem Holocaust Survivors Memorial Foundation. Autor książki wspomnieniowej „The survivor” (Morrow, 1980; wznowienie: Kensington), na podstawie której powstał film „War and Love” (scenariusz: Abby Mann, reżyseria: Moshe Mizrahi) oraz broadwayowska sztuka „The Survivor” (autorka: Susan Nanus). Produkował filmy dokumentalne i występował w wielu innych poświęconych tematyce Holokaustu. Książka „The survivor” przetłumaczona została m.in. na język polski pod tytułem „Przeżyłem!” (Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988).

W 1985 roku ukazała się filmowa wersja „War and Love” w reżyserii Moshe Mizrahiego.

„Jestem bogaty” — napisał we wstępie do swojej autobiografii „The Survivor” (William Morrow, 1980) -„…Zbudowałem firmę importowo-eksportową wartą 50 milionów dolarów. Mam apartament przy Piątej Alei w Nowym Jorku i posiadłość w Connecticut. Mam jacht na Riwierze i jeżdżę limuzyną z szoferem. Wiem, że wydaję się uparty. Chyba taki jestem. Muszę też sprawiać wrażenie aroganckiego. Być może taki również jestem….”.

W 1993 ufundował pomnik Pamięci Dzieci – Ofiar Holokaustu, znajdujący się na cmentarzu żydowskim przy ul. Okopowej w Warszawie, upamiętniający 1 500 000 dzieci żydowskich zamordowanych przez Niemców. Na pomniku znajdują się tablica pamiątkowa w językach polskim, hebrajskim oraz angielskim o treści: „Babcia Masza miała dwadzieścioro wnucząt. Babcia Hana miała jedenaścioro, tylko ja ocalałem”. Jacek Eisner. Obok pomnika znajduje się tablica upamiętniająca powstańców getta warszawskiego z ramienia Żydowskiego Związku Wojskowego – Jacka Eisnera i Dawida „Dudka” Landaua ufundowana przez ich rodziny.

„…Poznaliśmy i spotykaliśmy się z Jack Eisner od połowy lat 80-tych w Nowym Jorku, w Holocaust Survers Memorial Foundation 350 Fifth Ave., oraz niebywałym mieszkaniu 800 5th Avenue z widokiem na Central Park…” – Czesław Czapliński.

Pomagał zakładać kilka organizacji zajmujących się upamiętnianiem Holokaustu, fundował uniwersyteckie katedry poświęcone tej tematyce i był liderem działań na rzecz porozumienia między Żydami a chrześcijanami. Kilkakrotnie spotykał się z papieżem.

W 1994 brał udział w spotkaniu Żydów z papieżem Janem Pawłem II, mającym na celu zbliżenie między Kościołem rzymskokatolickim i Żydami, rok po ustanowieniu stosunków dyplomatycznych przez Watykan i Izrael.

W ostatniej dekadzie życia poświęcił się wykładom i pisaniu na temat roli, jaką chrześcijaństwo i jego nauczanie odegrały w kontekście Holokaustu. Dążył do promowania tolerancji i dialogu chrześcijańsko-żydowskiego. Jego najnowsza książka „The Happy Boys” opowiada o powojennej walce jego grupy osieroconych nastoletnich przyjaciół o odbudowę życia po doświadczeniach obozów koncentracyjnych. Jej publikacja planowana była na początek 2004 roku.

Zmarł 24 sierpnia 2003 w Memorial Sloan-Kettering Cancer Center na Manhattanie na raka jelita grubego.

PORTRAIT with HISTORY Jack Eisner

Jack Eisner, also known in the U.S. as Jack P. Eisner (born November 15, 1925, in Warsaw; died August 24, 2003, in New York), was a resistance fighter in the Warsaw Ghetto, a member of the Jewish Military Union (Żydowski Związek Wojskowy, ŻZW), a participant in the Warsaw Ghetto Uprising, a memoirist, social activist working for Jewish-Christian reconciliation, philanthropist, and entrepreneur.

Before the war, he studied violin and received a scholarship to continue his education at the Warsaw Conservatory of Music. In the Warsaw Ghetto, he was involved in smuggling food from the Aryan side and later in smuggling weapons. He took part in the Warsaw Ghetto Uprising as a member of the Jewish Military Union. He was imprisoned in German concentration camps, including Majdanek and Flossenbürg. He was one of the few ŻZW fighters who survived the war. During the Holocaust, he lost nearly 100 relatives.

Eventually captured by the Nazis, the young Eisner survived a series of concentration camps — Majdanek, Budzyń, and Flossenbürg — while more than 100 members of his family, including all 30 of his first cousins, perished. He was sentenced to be hanged twice, but on each occasion the makeshift gallows collapsed, and on one occasion he was nearly beaten to death.

Liberated by American forces, Eisner remained in Europe for several years after the war, testifying in the Nuremberg trials against Nazi war criminals and assisting Americans in tracking them down. At a time when it was illegal, he also helped Jews emigrate from Eastern Europe to Palestine before the establishment of the State of Israel.

After the war, he served as a witness in trials of Nazi criminals, helped track them down, and assisted in organizing Jewish emigration from Poland to Israel. He later emigrated to the United States, where he founded Stafford Industries, an import-export company.

He founded the first Institute for Holocaust Studies at the City University of New York (CUNY), which organized public academic lectures, and established the first chair of Holocaust studies at Harvard Divinity School. He was the initiator and sponsor of the controversial Goldberg Commission, created to investigate the role of American Jews during the Holocaust and chaired by Supreme Court Justice Arthur Goldberg.

He was a co-founder of the Holocaust Survivors Memorial Foundation. He authored the memoir The Survivor(Morrow, 1980; reissued by Kensington), which became the basis for the film War and Love (screenplay by Abby Mann, directed by Moshe Mizrahi) and the Broadway play The Survivor (by Susan Nanus). He produced documentary films and appeared in many others devoted to Holocaust themes. The Survivor was translated into several languages, including Polish under the title Przeżyłem! (Warsaw: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988).

The film version of War and Love, directed by Moshe Mizrahi, was released in 1985.

“I am rich,” he wrote in the introduction to his autobiography The Survivor (William Morrow, 1980). “…I built an import-export company worth 50 million dollars. I have an apartment on Fifth Avenue in New York and an estate in Connecticut. I have a yacht on the Riviera and travel in a limousine with a chauffeur. I know I seem stubborn. I suppose I am. I must also seem arrogant. Perhaps I am that too….”

In 1993, he funded the Monument to the Memory of Child Victims of the Holocaust, located at the Jewish cemetery on Okopowa Street in Warsaw, commemorating 1,500,000 Jewish children murdered by the Germans. The monument bears a plaque in Polish, Hebrew, and English reading:“Grandmother Masha had twenty grandchildren. Grandmother Hana had eleven; only I survived.” — Jacek Eisner.Next to the monument is a plaque commemorating Warsaw Ghetto fighters of the Jewish Military Union — Jack Eisner and Dawid “Dudek” Landau — funded by their families.

“We met and knew Jack Eisner from the mid-1980s in New York, at the Holocaust Survivors Memorial Foundation at 350 Fifth Avenue, and in his extraordinary apartment at 800 Fifth Avenue overlooking Central Park…” — Czesław Czapliński.

He helped establish several organizations dedicated to Holocaust remembrance, endowed university chairs devoted to the subject, and was a leader in efforts to promote understanding between Jews and Christians. He met with the Pope several times.

In 1994, he participated in a meeting of Jewish representatives with Pope John Paul II aimed at fostering closer relations between the Roman Catholic Church and Jews, one year after the Vatican and Israel established diplomatic relations.

In the last decade of his life, he devoted himself to lectures and writing about the role Christianity and its teachings played in the context of the Holocaust. He sought to promote tolerance and Jewish-Christian dialogue. His most recent book, The Happy Boys, tells the story of the postwar struggle of his group of orphaned teenage friends to rebuild their lives after surviving concentration camps. Its publication was planned for early 2004.

He died on August 24, 2003, at Memorial Sloan-Kettering Cancer Center in Manhattan from colorectal cancer.