PORTRET z HISTORIĄ Antoni Libera

„…Gdyby nie było kiczu, nie byłoby wielkiej sztuki. Gdyby nie było grzechu, nie byłoby i życia…” – Antoni Libera. 

Antoni Libera (ur. 19 kwietnia 1949 w Warszawie) – pisarz, tłumacz, reżyser teatralny, krytyk literacki, znawca twórczości Samuela Becketta.

Jego ojciec, zmarły w 1998 roku, był historykiem literatury, znanym profesorem Uniwersytetu Warszawskiego, wychowawcą wielu pokoleń polonistów. Matka, filolog klasyczny, uczyła łaciny i historii starożytnej w warszawskim liceum ogólnokształcącym im. Limanowskiego na Żoliborzu, zwanym „Jedynką”, które ukończyło wielu znanych później przedstawicieli życia kulturalnego i publicznego, m.in. Bronisław Geremek, Zbigniew Zapasiewicz, Jarosław Abramow-Newerly, Wilhelm Dichter, Janusz Głowacki, Tomasz Łubieński.

Uczęszczał do szkoły muzycznej im. Szymanowskiego, a po maturze studiował filologię polską na Uniwersytecie Warszawskim, którą ukończył w 1972 roku, złożywszy pracę na temat powieści Gombrowicza Kosmos; fragment tej pracy ogłoszony został w „Twórczości”, a następnie w antologii Gombrowicz i krytycy (1984). W 1984 roku doktoryzował się w Instytucie Badań Literackich PAN na podstawie rozprawy poświęconej twórczości Samuela Becketta.

W 1984 doktoryzował się w Polskiej Akademii Nauk. Był współpracownikiem KOR i KSS KOR.

W latach 1969-1989 uprawiał krytykę literacką i eseistykę, koncentrując się coraz bardziej na dziele wielkiego Irlandczyka. Swoje artykuły, komentarze i tłumaczenia publikował na łamach m.in. „Dialogu”, „Ethosu”, „Kultury” (paryskiej), „Literatury”, „Literatury na świecie”, „Odry”, „Pulsu”, „Teatru”, „Tekstów”, „Twórczości”, „Tygodnika Powszechnego”, „Zeszytów Literackich”.

W latach 1988–1993 współredagował czasopismo „Puls”, a w latach 1996–2001 był kierownikiem literackim w Teatrze Drmatycznym w Warszawie. Jest członkiem PEN Clubu i Sowarzyszenia Pisarzy Polskich oraz amerykańskiego Samuel Beckett Society.

Przełożył i wydał wszystkie dzieła dramatyczne Samuela Becketta, część jego utworów prozą oraz eseje i wiersze. Za przekład jego książki Molloy i cztery nowele został uhonorowany Nagrodą „Literatury na Świecie” w 2005. Sztukami tego autora zajął się również jako reżyser, wystawiając je w Polsce i za granicą (w Wielkiej Brytanii, Irlandii i USA). Zrealizował około trzydziestu spektakli. W jego inscenizacjach występowali m.in. Tadeusz Łomnicki, Zbigniew Zapasiewicz, Maja Komorowska, Adam Ferency, Zbigniew Zamachowski i Andrzej Seweryn oraz aktorzy brytyjscy (w tym Barry McGovern i David Warrilow). 

Przez wiele lat pozostawał w stałym kontakcie z irlandzkim dramatopisarzem, który udzielał mu licznych rad i wskazówek inscenizacyjnych i nazywał go swoim „ambasadorem w Europie Wschodniej”.

Tłumaczył również Oscara Wilde’a i tragedie Sofoklesa (m.in. Antygonę i Króla Edypa). Dokonał nowego przekładu Makbeta Williama Szekspira, kanonu poezji Friedricha Holderlina i wierszy Konstandinosa Kawafisa. Przełożył też różne libretta operowe (m.in. Śmierć w Wenecji Benjamina Brittena. Czarną maskę i Króla UbuKrzysztofa Pendereckiego). W 1990, na zamówienie londyńskiego Royal Court Theatre, napisał jednoaktówkę Eastern Promises, która została na tej scenie wystawiona oraz opublikowana w tomie The May Days Dialogues (również w Polsce pod tytułem Czy Europa musi zginąć?).

W 1998 wydał powieść Madame, która otrzymała główną nagrodę w konkursie wydawnictwa „Znak”. W 1999 była nominowana do Nagrody Literackiej Nike, a także została wyróżniona Nagrodą im. Andrzeja Kijowskiego. W ciągu kilkunastu lat jej łączny nakład przekroczył 100 tysięcy egzemplarzy, została przełożona na około 20 języków. W 2002 znalazła się w finale irlandzkiej IMPAC Dublin Literary Award. W 2009 wydał prozę autobiograficzną Godot i jego cień. Książka ta znalazła się w finale nagrody Angelus oraz została nominowana do szwajcarskiej nagrody im. Jana Michalskiego.

Wielokrotnie odznaczany i wyróżnieny m.in. 2011 – odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, 2018 – odznaczony Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”, 2018– odebrał z rąk premiera Mateusza Morawieckiego Nagrodę im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego.

Poeta Janusz Szuber zadedykował Antoniemu Liberze tomik poezji Pan Dymiącego Zwierciadła z 1996 oraz wiersz O co w tym wszystkim chodzi? wydany w tomikach poezji Okrągłe oko pogody z 2000 i Pianie kogutów z 2008, a także wiersz Nero, opublikowany w tomiku poezji Wpis do ksiąg wieczystych z 2009.

Libera jest autorem prozy i eseistyki m.in. Madame (1998), Błogosławieństwo Becketta i inne wyznania literackie (2004), Liryki lozańskie [w:] Pokaz prozy (2006), Godot i jego cień (2009), Niech się panu darzy i dwie inne nowele (2013), Jesteście na Ziemi, na to rady nie ma! Dialogi o dramatach Samuela Becketta (wraz z Januszem Pydą, 2015). Przekłady i opracowania Libery to m.in. Stanisław Barańczak, Zimy i podróże. Lekcja literatury z Antonim Liberą (1997), Samuel Beckett, Pisma prozą (1982), Samuel Beckett, Dzieła dramatyczne (1988), Samuel Beckett, Dramaty (1995, 1999), Samuel Beckett, Wierność przegranej (1999), Samuel Beckett, Dramaty (2002), Samuel Beckett, Molloy i cztery nowele (2004), Samuel Beckett, no właśnie co (2010), Friedrich Holderlin, Co się ostaje, ustanawiają poeci (2003; 2009), Konstandinos Kawafis, Jeżeli do Itaki wybierasz się w podróż... (2011), Jan Baptiste, Fedra (2011), Sofokles, Król Edyp (2012), Sofokles, Filoktet (2012), Sofokles, Trylogia Tebańska (2014), William Szekspir, Makbet (2002), Janusz Szpotański, Zebrane utwory poetyckie (1990), Janusz Szpotański, Gnom; Caryca; Szmaciak (2003), Janusz Szpotański, Bania w Paryżu (2014), Oscar Wilde, Dwie sceny miłosne: Salome, Tragedia florencka (2003).

Jest członkiem PEN-Clubu i Stowarzyszenia Pisarzy Polskich oraz amerykańskiego Samuel Beckett Society.

Po długim umawianiu terminu, spotkałem się z Antonim Liberą w jego domu 28 września 2001 r. w Warszawie. Sporo przygotowywałem się do spotkania, gdyż zależało mi na nawiązaniu z nim głębszego kontaktu. Zdjęcia zrobiliśmy w bardzo przytulnym gabinecie, przy biurku, gdzie powstawały jego książki, dosłownie były pisane na biurku, przy którym siedział. A potem już spokojnie, na luzie w ogrodzie. Miejsce, w którym robi się portrety, jest niezwykle ważne, nie tylko jako tło, pokazujące otoczenie, ale również wpływa na zachowanie osoby portretowanej. Mówi się, że „czuje się jak u siebie w domu”. Wyobraźmy sobie, że wyciągamy taką osobę do bezdusznego studia, to powstaje coś zupełnie innego, nie mówię o otoczeniu, bo to również, ale twarzy jest zupełnie inna.

Muszę powiedzieć, że oprócz zdjęć, było niezwykłe spotkanie i pod koniec zadałem mu trzy pytania, na które odpowiedzi przesłał mi, gdyż potrzebował więcej czasu.

—Czesław Czapliński: Pierwsze zapamiętane wspomnienie?

–Antoni Libera: Nie ma się nigdy pewności, które wspomnienie sięga najdalej w przeszłość. Brakuje punktu odniesienia. Poza tym pamięć, a wcześniej sama percepcja tworzą mity. Czasem tylko wydaje się, że coś pamiętamy; w istocie projektujemy jedynie, co nam opowiedziano. Wspomnienia, zwłaszcza te najodleglejsze, są jak platońskie cienie w pieczarze: oddają bardzo przybliżony, a nawet zniekształcony obraz rzeczywistości.

„Cień”, który uważam w sobie za najstarszy, pochodzi z okresu, gdy miałem trzy lata z niewielkim okładem. Mogę to stwierdzić, bo identyfikuję miejsce, w którym rzecz się działa, a byłem tam tylko raz w życiu, właśnie wtedy, gdy tyle sobie liczyłem, co z kolei wynika z pewnych rodzinnych zapisków (notatek w kalendarzach i listach).

Obudziłem się w nocy i stwierdziłem, że na ścianie nad moim łóżkiem rysuje się nieregularny kształt ludzkiej głowy z elementami twarzy: jasnymi kółkami oczu i owalem otwartych ust, podobnych do ust maski z antycznego teatru. Nie był to przyjemny obraz. W dodatku maska zdawała się poruszać ustami, jakby coś mówiła. Wystraszony, obudziłem matkę. Gdy jednak chciałem jej wskazać przyczynę mojego lęku, na ścianie nic już nie widniało. Matka uznała, że uległem złudzeniu, ale gdy tylko odeszła, upiorne oblicze znów się pojawiło, co więcej, zdawało się mówić, że matka myli się twierdząc, że go nie ma, ja zaś żebym jej więcej na świadka nie wzywał, bo będzie ze mną źle. Nie usłuchałem tej przestrogi i, nie spuszczając go z oczu, znów zawołałem matkę. Tym razem nie zniknęło, matka jednak nie chciała go uznać za nic więcej niż przypadkową grę świateł, które wpadały z zewnątrz przez prześwity w zasłonie z tandetnej, rzadko tkanej materii, i żeby mi to udowodnić, naprzód poruszyła nią lekko, a potem rozsunęła i starannie zasunęła z powrotem. Wskutek tych czynności widmo rzeczywiście się rozmyło i znikło, wkrótce jednak, gdy matka tylko zasnęła, znów się pojawiło i powiedziało niewymówionymi słowami, że pożałuję tego donosu, który na jakiś czas pozbawił je widomego istnienia. Wtedy wstałem i sam poruszyłem zasłoną.

„Nie rób tego”, krzyknął bezgłośnie fantom, „będziesz przeklęty na wieki!”

Szarpnąłem materią. Zniknął. I więcej się nie pojawił. Zasnąłem spokojnym snem.

Zastanawiam się czasem, czy aby nie miał racji.

—Czesław Czapliński: Niespełniona miłość?

–Antoni Libera:

Kiedy spotkałem ją,

okres świetności miała już poza sobą,

ale jej dawne powaby wciąż zniewalały, kusiły.

Może już nie w ten sposób,

by chciało się nią zawładnąć

i wpływać na jej urodę, charakter i obyczaje,

ale na pewno tak,

aby ją wielbić, podziwiać,

by z nią intymnie obcować

i w taki czy inny sposób odurzać się jej czarem.

Pozwalała na grę

i misterium spełnienia

i jeśli się umiało sprostać jej wymaganiom,

dawała niewysłowioną...

n i e w y r a ż a l n ą rozkosz.

Byłem na tyle śmiały,

aby ją w ogóle poznać

i podjąć ową grę, którą proponowała,

nie dane mi było jednak

zakosztować spełnienia,

najwyżej jego przedsmak,

co tym bardziej wzmagało

tęsknotę i desiderium.

Aby nie dręczyć się bardziej.

O, czemu nie mogłem Cię zdobyć

i zostać z Tobą na zawsze –

Ty, co istniejesz tylko w czasie,

poza przestrzenią,

co sama jesteś wolą,

niczego nie przedstawiasz;

że dusza, obcując z Tobą,

liczy, filozofuje,

ale nic o tym nie wie;

że robi to nieświadomie;

Ty, ideale piękna,

Niepojmowalna –

Muzyko!

—Czesław Czapliński: Czym jest przemijanie?

–Antoni Libera:

– Co to jest przemijanie?

– Podleganie czasowi.

– A czym właściwie jest czas?

– Sposobem, w jaki przejawia się ruch.

– Czym w takim razie jest ruch?

– Zmianą miejsca w przestrzeni.

– A przestrzeń?

– Sposobem, w jaki coś się ujawnia.

– Komu?

– Samemu sobie.

– To znaczy, komu?

– „Ja”.

– Co to jest?

– To, co jest.

– To znaczy, co? Co jest?

– To, co nie może nie być.

– Cóż to takiego?

– Nic.

– ...

– Dlaczego nie pytasz dalej?

„…Nieraz już w życiu przekonałem się, jak wiele mogą zdziałać słowa. Odkryłem ich czarodziejską moc. Potrafiły nie tylko zmieniać rzeczywistość, potrafiły ją tworzyć, a w szczególnych przypadkach - nawet ją zastępować…” – Antoni Libera.

PORTRAIT with HISTORY Antoni Libera

„…If there were no kitsch, there would be no great art. If there were no sin, there would be no life either…” – Antoni Libera. 

Antoni Libera (born April 19, 1949, in Warsaw) is a writer, translator, theater director, literary critic, and an expert on the work of Samuel Beckett. 

His father, who died in 1998, was a literary historian and a renowned professor at the University of Warsaw, and a mentor to generations of Polish philologists. His mother, a classical philologist, taught Latin and ancient history at the Limanowski High School in Warsaw’s Żoliborz district, known as “Jedynka.” Many people who later became prominent figures in Polish cultural and public life attended the school, including Bronisław Geremek, Zbigniew Zapasiewicz, Jarosław Abramow-Newerly, Wilhelm Dichter, Janusz Głowacki, and Tomasz Łubieński. 

He attended the Szymanowski Music School and, after graduating from high school, studied Polish philology at the University of Warsaw, graduating in 1972 with a thesis on Gombrowicz’s novel Cosmos. A fragment of the thesis was published in Twórczość and subsequently in the anthology Gombrowicz i krytycy (Gombrowicz and His Critics, 1984). In 1984, he received his doctorate from the Institute of Literary Research of the Polish Academy of Sciences for a dissertation devoted to the work of Samuel Beckett. 

In 1984, he received his doctorate from the Polish Academy of Sciences. He was a collaborator of the Workers’ Defense Committee (KOR) and the Social Committee of the Workers’ Defense Committee (KSS KOR). 

From 1969 to 1989, he worked as a literary critic and essayist, increasingly focusing on the work of the great Irish writer. He published his articles, commentaries, and translations in such journals as Dialog, Ethos, Kultura (Paris), Literatura, Literatura na świecie, Odra, Puls, Teatr, Teksty, Twórczość, Tygodnik Powszechny, and Zeszyty Literackie. 

From 1988 to 1993, he co-edited the magazine Puls, and from 1996 to 2001 he was literary director of the Dramatic Theatre in Warsaw. He is a member of PEN Club, the Polish Writers’ Association, and the American Samuel Beckett Society. 

He translated and published all of Samuel Beckett’s dramatic works, as well as some of his prose, essays, and poems. For his translation of Molloy and Four Novellas, he received the Literatura na Świecie Award in 2005. He also worked as a director on Beckett’s plays, staging them in Poland and abroad, including in Great Britain, Ireland, and the United States. He directed approximately thirty productions. His productions featured such actors as Tadeusz Łomnicki, Zbigniew Zapasiewicz, Maja Komorowska, Adam Ferency, Zbigniew Zamachowski, and Andrzej Seweryn, as well as British actors, including Barry McGovern and David Warrilow. 

For many years, he remained in close contact with the Irish playwright, who gave him numerous pieces of advice and guidance concerning stage productions and called him his “ambassador in Eastern Europe.” 

He also translated Oscar Wilde and the tragedies of Sophocles, including Antigone and Oedipus Rex. He produced a new translation of William Shakespeare’s Macbeth, the poetry of Friedrich Hölderlin, and poems by Constantine P. Cavafy. He also translated various opera librettos, including Benjamin Britten’s Death in Venice, and Krzysztof Penderecki’s The Black Mask and King Ubu. In 1990, commissioned by London’s Royal Court Theatre, he wrote the one-act play Eastern Promises, which was staged there and published in the volume The May Days Dialogues (also published in Poland under the title Must Europe Perish?). 

In 1998, he published the novel Madame, which won the main prize in a competition organized by the Znak publishing house. In 1999, it was nominated for the Nike Literary Award and also received the Andrzej Kijowski Award. Over the course of several years, its combined circulation exceeded 100,000 copies, and it was translated into approximately twenty languages. In 2002, it was a finalist for the Irish IMPAC Dublin Literary Award. In 2009, he published the autobiographical prose work Godot and His Shadow. The book was a finalist for the Angelus Award and was nominated for the Swiss Jan Michalski Prize. 

He has received numerous honors and distinctions, including the Officer’s Cross of the Order of Polonia Restituta in 2011; in 2018, the Gold Medal for Merit to Culture – Gloria Artis; and in 2018, he received the Lech Kaczyński Presidential Award from Prime Minister Mateusz Morawiecki. 

The poet Janusz Szuber dedicated to Antoni Libera the 1996 volume of poetry Pan Dymiącego Zwierciadła (The Lord of the Smoking Mirror) and the poem O co w tym wszystkim chodzi? (What Is It All About?), published in the poetry collections Okrągłe oko pogody (2000) and Pianie kogutów (2008), as well as the poem Nero, published in the 2009 collection Wpis do ksiąg wieczystych. 

Libera is the author of prose and essays, including Madame (1998), Beckett’s Blessing and Other Literary Confessions(2004), Liryki lozańskie [in] Pokaz prozy (2006), Godot and His Shadow (2009), Niech się panu darzy i dwie inne nowele(2013), and Jesteście na Ziemi, na to rady nie ma! Dialogi o dramatach Samuela Becketta (You Are on Earth, There Is No Help for It! Dialogues on the Plays of Samuel Beckett, with Janusz Pyda, 2015). His translations and editions include works by Stanisław Barańczak, Samuel Beckett, Friedrich Hölderlin, Constantine P. Cavafy, Jean-Baptiste Racine, Sophocles, William Shakespeare, Janusz Szpotański, and Oscar Wilde. 

He is a member of PEN Club, the Polish Writers’ Association, and the American Samuel Beckett Society. 

After a long effort to arrange a date, I met Antoni Libera at his home in Warsaw on September 28, 2001. I prepared extensively for the meeting because I wanted to establish a deeper contact with him. We took the photographs in a very cozy study, at the desk where his books were created, literally written at the very desk where he sat. Then, calmly and in a relaxed atmosphere, we continued in the garden. The place where portraits are made is extremely important—not only as a background showing the surroundings, but also because it influences the behavior of the person being photographed. People say that one “feels at home.” Imagine taking such a person into an impersonal studio: something completely different emerges. I am not even talking about the surroundings, because that matters too—the face itself is completely different. 

I must say that, apart from the photographs, it was an extraordinary meeting, and toward the end I asked him three questions. He sent me his answers later because he needed more time. 

—Czesław Czapliński: Your earliest remembered memory?

—Antoni Libera: One can never be certain which memory reaches furthest back into the past. There is no point of reference. Besides, memory—and perception itself even earlier—creates myths. Sometimes we only think we remember something; in reality, we merely reconstruct what we have been told. Memories, especially the earliest ones, are like Plato’s shadows in the cave: they provide a very approximate, and even distorted, image of reality. 

The “shadow” that I consider to be the oldest within me dates from when I was a little over three years old. I can establish this because I can identify the place where the event occurred, and I had been there only once in my life—precisely when I was that age, as can be established from certain family records, notes in calendars and letters. 

I woke up during the night and noticed an irregular shape resembling a human head on the wall above my bed, with features of a face: bright circles for eyes and an oval of open lips, similar to the mouth of a mask from an ancient theater. It was not a pleasant sight. What is more, the mask seemed to be moving its lips, as if it were saying something. Frightened, I woke my mother. But when I wanted to point out the cause of my fear to her, there was nothing on the wall anymore. My mother decided that I had been hallucinating, but as soon as she left, the ghostly face appeared again. What is more, it seemed to say that my mother was wrong in claiming that it did not exist, and that I should never call her as a witness again, because things would go badly for me. I ignored the warning and, without taking my eyes off it, called my mother again. This time it did not disappear, but my mother refused to regard it as anything more than a chance play of light entering from outside through gaps in the curtain, made of cheap, loosely woven material. To prove this to me, she first moved it slightly, then opened it and carefully closed it again. As a result of these actions, the apparition indeed blurred and disappeared. But soon, as soon as my mother fell asleep, it appeared again and said in unspoken words that I would regret the denunciation that had deprived it, for a while, of its visible existence. Then I got up and moved the curtain myself. 

“Don’t do that,” the phantom screamed silently, “you will be cursed forever!” 

I pulled at the fabric. It disappeared. And it never appeared again. I fell into a peaceful sleep. 

Sometimes I wonder whether it might not have been right. 

—Czesław Czapliński: An unfulfilled love?

—Antoni Libera:

When I met her,

her period of glory was already behind her,

but her former charms still captivated and tempted.

Perhaps no longer in such a way

that one would want to possess her

and influence her beauty, character, and ways,

but certainly enough

to worship her, admire her,

to commune with her intimately

and, in one way or another, become intoxicated by her enchantment.

She allowed for play

and the mystery of fulfillment,

and if one knew how to meet her demands,

she bestowed an indescribable...

i n e x p r e s s i b l e pleasure.

I was bold enough

to get to know her at all

and to enter into the game she proposed,

but I was not destined

to taste fulfillment,

at most, its foretaste,

which only intensified

the longing and desiderium.

So as not to torment myself further.

Oh, why could I not possess you

and remain with you forever—

you, who exist only in time,

beyond space,

who are yourself will,

who represent nothing;

that the soul, communing with you,

counts, philosophizes,

but knows nothing of it;

that it does so unconsciously;

you, ideal of beauty,

Incomprehensible—

Music!

—Czesław Czapliński: What is transience?

—Antoni Libera:

— What is transience?

— Being subject to time.

— And what exactly is time?

— A way in which movement manifests itself.

— And what is movement?

— A change of place in space.

— And space?

— A way in which something reveals itself.

— To whom?

— To itself.

— What does that mean, to whom?

— “I.”

— What is that?

— That which is.

— Meaning what? What is?

— That which cannot not be.

— And what is that?

— Nothing.

— ...

— Why don’t you ask further? 

„…More than once in my life I have discovered how much words can accomplish. I discovered their magical power. They were capable not only of changing reality; they could create it, and in special cases—even replace it…” – Antoni Libera.