Szukaj
  • Czesław Czapliński

PORTRET z HISTORIĄ Nathan Jakow Rapoport



Wybierając się do pracowni Natana Rapoporta na West Side, nieopodal Central Parku w Nowym Jorku, starałem się możliwie najwięcej dowiedzieć o jego życiu.

Urodzony 7 listopada 1911 roku w Warszawie, w latach 1931-1936 studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie w pracowni rzeźby profesora Tadeusza Breyera. Od 1934 r. wystawiał kilkakrotnie swe prace w warszawskim Instytucie Propagandy Sztuki. W roku 1936 i 1939 przebywał na stypendium ASP we Francji i Włoszech.

W czerwcu 1939 r. powrócił do Warszawy, gdzie we wrześniu zastał go wybuch II wojny światowej. Uciekając przed Niemcami przedostał się na tereny zajęte przez Armię Czerwoną. Przez Białystok, Mińsk dotarł w okolice Taszkientu i dalej do Nowosybirska, tam otrzymał pracownię i zyskał status artysty państwowego. W tym czasie pozostawał w kontakcie z Komitetem Organizacyjnym Żydów Polskich w Moskwie. Jego prace były prezentowane w moskiewskiej Galerii Trietiakowskiej. Do Warszawy powrócił w połowie 1946r.

Współpracując z architektem Leonem Markiem Suzinem, stworzył na zamówienie Centralnego Komitetu Żydów Polskich, projekt pomnika Bohaterów Getta, który został odsłonięty 19 kwietnia 1948 r. w Warszawie.

Kopia pomnika znajduje się w Instytucie Pamięci Męczenników i Bohaterów Holocaustu Jad Waszem w Jerozolimie. Ma on inną oprawę architektoniczną − na prośbę Natana Rapaporta obydwie płaskorzeźby, Walka oraz Pochód na zagładę, zostały zestawione obok siebie.

W roku 1950 r. Rapoport wyemigrował do Paryża, potem przeniósł się do Izraela, w 1959 r. zamieszkał w Nowym Jorku, a sześć lat później otrzymał obywatelstwo amerykańskie.

Początkowo zajmował się rzeźbą portretową i ten rodzaj prac dominował w jego twórczości, także w okresie pobytu w Związku Radzieckim.


Pomnik Bohaterów Getta znałem, ale nie wiedziałem, kto był jego autorem. Nie prowadzę dziennika, gdzie zapisuje datę i zdarzenie. Moje zdjęcia są najlepszym dziennikiem. Pierwsze moje spotkanie z Natanem Rapoportem miało miejsce w maju 1983 r. w Nowym Jorku. Przyjął mnie niewysoki, uśmiechnięty, pełem energii mężczyzna. Pokazał mi makietę nad którą pracował olbrzymiego pomnika „Liberation”. Kiedy przekazałem mu katalogi ze swoich wystaw i powiedziałem, że zajmuję się również dokumentowaniem dzieł sztuki, zamówił u mnie zdjęcia makiety. Właśnie z tym zamówieniem, wiąże się nasze następne spotkanie.

Pamiętajmy, że to były czasy, kiedy zdjęcia robiło się na filmie, wywoływało, a potem w ciemni robiło powiększenia na papierze pod powiększalnikiem. Za kilka dni, kiedy już miałem wszystko gotowe, umówiłem się z nim, aby mu przekazać odbitki.

Początek spotkania nie wróżył niczego dobrego, co później się wydarzyło. Usiedliśmy w pracowni przy stoliku, pojawiła się kawa. Rapoport z pewną niecierpliwością poprosił o zdjęcia. Podałem mu żółtą kopertę z logo Kodaka. Wyciągnął plik zdjęć, fantastyczne, to dobre, to jeszcze lepsze… muszę natychmiast wysłać do mediów, chciałbym aby pan zrobił później instalacje całego pomnika, będzie znakomita lokalizacja z widokiem na Statue Wolności.

Nagle Rapoport zapytał – a gdzie jest rachunek? W kopercie – odpowiedziałem. Wyciągnął, spojrzał i podniesionym głosem powiedział wstając z krzesła – o nie, tak być nie może! Szybkim krokiem skierował się do biurka, wziął książeczkę checkową i powtarzają, tak być nie może, zaczął wypisywał check. Muszę powiedzieć, że zdrętwiałem. Pomyślałem, może przesadziłem z pieniędzmi, to było na początku mego pobytu w Nowym Jorku. Tak fantastycznie zaczynającą się znajomość z wielkim Mistrzem, pokrzyżują pieniądze.

Tak szybko jak wstał, wrócił i gwałtownie wyciągając w ręku check powiedział – proszę! Wzięłem check i chciałem coś powiedzieć w stylu przepraszam. Kiedy rzuciłem okiem na sumę na checku, była 100% większa, niż wystawiłem na rachunku. Powiedziałem dziękuję! Na co Rapoport, powiedział tak powinno być. Jestem Natan. Tak zaczęła się nasza wieloletnia przyjaźń.

Jeśli, ktoś mi powie, że Żydzi są krwiopijcami, myślącymi tylko o sobie, muszę zareagować, opowiadając tę historię.

Wspólpracowałem potem z Natanem do jego śmierci w 1987 roku w Nowym Jorku. A w 2015 roku zrobiłem wystawę poświęconą Natanowi w Muzeum Żydów Mazowieckich w Płocku, gdzie pokazałem większość rzeźb Natana, rozsianych po całym świecie. To jest naprawdę imponująca kolekcja. Najsłynniejsze jego projekty to m.in. warszawski pomnik Bohaterów Getta(19 kwietnia 1948) i Yad Vashem w Jerozolimie (1976) oraz pomnik poświęcony pamięci Sześciu Milionom Ofiar Nazizmu (1964) w Filadelfii (USA) i dzieło upamiętniające Milion Dzieci Żydowskich Ofiar Nazizmu (1980, brąz) na fasadzie synagogi przy Park Avenue w Nowym Jorku, a także pomnik Liberation (Wyzwolenie) w Liberty Park, w stanie New Jersey (USA, 1985, brąz, 5 m), na którym widnieje amerykański żołnierz niosący wyzwolonego więzienia obozu koncentracyjnego.

Natan Rapoport został odznaczony m.in.: Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i Medalem National Sculpture Society, za osiągnięcia w amerykańskiej rzeźbie.


  • Facebook Social Icon
  • YouTube Social  Icon